|

نگاهی به کتاب «آقا‌صمد و ماهی سیاه کوچولو»

تداوم زندگی فرهنگی در غیاب واقعیت

عبدالرحمن نجل‌رحیم

لیلی گلستان ساده، موجز، بی‌هیچ حادثه‌ای با پایانی خوش، متعاقب جرقه‌ای در ذهن، قصه‌ای برای کودکان در حد یک ایده می‌نویسد که در آن آقاصمد (صمد بهرنگی) نویسنده که در واقعیت غرق شده، در قصه غرق نشده است. چون دلش برای قهرمان کتابش تنگ شده بود و هر شب خوابش را می‌دیده، یادش می‌رود که شنا نمی‌داند و درون رود ارس می‌پرد تا در اقیانوسی از رنگ و خیال به دیدار ماهی سیاه کوچولوی قصه‌اش برود. لیلی گلستان می‌نویسد برای رضایتش همین بس که پس از خواندن این قصه برای رضا نوه‌اش، برق چشم‌ها و لبخند را بر لبان او می‌بیند. برای ما بزرگترها این روایتی از واقعیتی آشنا است که صمد بهرنگی، چون شنا کردن نمی‌دانست در رودخانه ارس، غرق شده باشد. اما لیلی گلستان برای اینکه به‌طریقی استعاری و قابل‌فهم برای مغز آماده تخیل و رؤیاپرداز کودکانه، رابطه عمیق نویسنده با اثرش را در ذهن مجسم کند، آقاصمد را با همان هیبت جسمانی با کلاه مخصوص و عینک و شال‌گردن و غیره که اشاره‌ای به الگویی ملموس در فرهنگ تصویری ما دارد، به‌ دنبال ماهی سیاه کوچولوی کتابش بفرستد که تصویر آن را بارها در روی لباس، بشقاب، فنجان و سفره و دستمال‌سفره و ملافه دیده‌ایم -ماهی سیاه دم‌پهن با خطوط سیاه و سفید و با تنی نقش‌دار از خط‌های قوس‌دار فلس‌مانند سفید و چشمانی قرمز (کاری به‌یادماندنی از فرشید مثقالی)- کتابی، که به‌قول لیلی گلستان، چون کتاب حافظ در هر خانه‌ای یک نسخه پیدا می‌شود. آقاصمد در عالم خیال به قعر اقیانوس فرستاده می‌شود تا شخصیت ماهی سیاه کوچولوی کتاب را پیدا کند و زندگی جدیدی را در قعر اقیانوس با او شروع کند. سرچشمه این پیوند در جهانی خیالی از واقعیتی فرهنگی (خلق کتاب ماهی‌ سیاه کوچولو توسط صمد بهرنگی) در گذشته نشأت گرفته، که هم‌اکنون در خاطره فرهنگی ما به‌صورت اشارات و نشانه‌های ملموسی باقی مانده است. لیلی گلستان، با پیوند دادن دو نشانه تصویری به‌جامانده از نویسنده و اثرش در مغز استعاره‌ساز خیال‌پرور کودکانه می‌خواهد جریانی فرهنگی را چون اقیانوسی روان تداوم ببخشد. اگرچه اقیانوسی را که او خواننده خردسالش را به سفر می‌برد، پر از خیال و رؤیا است ولی بریده از واقعیتی طنزآلود نیست. در این راستا می‌توان به چند نکته اشاره کرد: تأکید نویسنده به ماهیت نوشتاری شخصیت ماهی کوچولوی مورد جست‌وجو در اقیانوس توسط نویسنده‌اش آقاصمد، که خود با هیبت زمینی و با شال و کلاه و عینک در قعر اقیانوس، به‌سراغ شخصیت قصه خود رفته است. یا وقتی که آقاصمد شناکنان به طرف غار پیرماهی می‌رود، نویسنده به طنز می‌نویسد: «جالب است! حالا که آقاصمد غرق شده بود، تازه شناکردن را یاد گرفته بود! عجب روزگاری است!». در قصه تنها آقاصمد به احترام پیرماهی در غاری تاریک، در ته اقیانوس، کلاه از سر برمی‌دارد و وقتی لاک‌پشت راهنما از روی سر مرجان‌های متراکم عبور می‌کند، آقاصمد به فکر ترافیک ماشین‌های روی زمین و دنده هوایی رفتن و پریدن از روی باقی ماشین‌ها می‌افتد. به‌تدریج در طول قصه از دنیای خیال فاصله می‌گیریم و به عالم خواب و رؤیا نزدیک می‌شویم. وقتی آقا‌صمد به غاری تاریک می‌رسد و چشمانش به تاریکی عادت می‌کند ماهی سیاه کوچولوی آفریده خودش را پیدا می‌کند که چشم‌هایش پر اشک است و تکان نمی‌خورد. آیا در واقعیت، حتی خیال، می‌شود در ته اقیانوس چشمان پر اشک ماهی کوچکی را دید؟ امری غیرممکن به نظر می‌رسد که تنها در خواب می‌تواند به امری واقعی تبدیل شود. تصاویر کتاب نیز که توسط نعیمه نعیمانی خلق شده به‌کمک مفاهیم استعاری رؤیاگونه کتاب می‌آید. زمانی که آقا‌صمد با رئیس ماهی‌های بنفش حرف می‌زند، گویی روی زمین نشسته و با او حرف می‌زند. در غاری بزرگ که آقاصمد به دیدار پیرماهی می‌رود، از سقف غار شیئی مانند لوستر آویزان است و صمد‌آقا چهارزانو، چون در خشکی با ظاهری آراسته و تصویری روشن و آشکار با نورپردازی غیروابسته به شرایط اقیانوسی کلاه از سر برداشته روی زمین نشسته است. آقا‌صمد وقتی دارد نشانی ماهی سیاه کوچولو کتابش را به پیرماهی می‌دهد، ما شاهد دیدن تصویری از کنار دریا هستیم که روی شن‌های ساحل با گوش‌ماهی‌هایش یک شال دراز تاب‌خورده و فنجان با طرح ماهی سیاه کوچولو بر روی آن می‌بینیم. یک تصویر از واقعیت، جدا از آنچه در قعر اقیانوس می‌گذرد که فقط در رؤیا واقعیت پیدا می‌کند. یا وقتی آقا‌صمد با ماهی سیاه کوچولوی خودش روبرو می‌شود، ماهی از رنگ سیاه به سرخی می‌گراید و دم پشتی‌اش دراز و پرچین و بزرگ‌تر از جثه خودش می‌‌شود. در همین اثنا، در زیر آب اقیانوس ما نه‌تنها می‌توانیم شاهد گریه در چشمان قرمز ماهی سیاه کوچولو باشیم، بلکه در نمای درشتی از چهره آقا‌صمد می‌توانیم اشک خوشحالی او را که شیشه عینک و سبیلش را حسابی خیس کرده، که لابد آب اقیانوس هم نتوانسته خیس کند، به‌وضوح ببینیم. چیزی که فقط در عالم رؤیا ممکن است. آخرین صفحه کتاب، در عالم برزخ بین خواب و بیداری، عکسی واقعی از صمد بهرنگی در کنار بچه‌های مدرسه می‌بینیم که نیمی از عکس گویا در آب اقیانوس فرو رفته است و به‌جای سر یکی از بچه‌ها تصویری از ماهی سیاه کوچولو با خطوط انحنادار سفید فلس‌مانند و چشمان قرمز، چون طرح‌های پشت فنجان می‌بینیم. ممکن است برای ما بزرگ‌ترها این سؤال پیش بیاید که چرا از حماسه پرشور ماجراجویی‌ها، قهرمانی‌ها و ازخودگذشتگی‌های قهرمان کتاب ماهی سیاه کوچولو که طبیعتا در مغز نویسنده‌اش هم می‌گذشته، نشانی نمی‌بینیم و حال قهرمان در غاری تاریک در اقیانوس، به‌تنهایی گوشه عزلت گزیده و ناامیدانه به انتظار خالقش نشسته است؟ از نظر من این کتاب اگر پیامی برای ما بزرگ‌سالان سیاست‌زده داشته باشد این است که ماندگاری آثار نوشتاری بدون درنظر‌گرفتن رابطه مؤلف با متن اثر میسر نیست، مهمی که تنها با حضور جسمانی انسان در عرصه تاریخ فرهنگی در طول تداوم نسل‌ها ممکن می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.