|

گفت‌وگو با مسعود رایگان، بازیگر «مزارشریف»

سرگرمی بر پایه روشنفکری باشد

بهناز شیربانی

«مزارشریف»، به کارگردانی عبدالحسن برزیده، از جمله فیلم‌های پرسروصدای سال گذشته بود؛ فیلمی که بودجه کمی برای ساختش صرف نشد. این فیلم داستان روزهای تلخی را روایت می‌کند؛ داستانی که طی آن دیپلمات‌های کشورمان به شهادت رسیدند؛ «در ابتدا مرگ هشت دیپلمات گزارش شد، مدتی بعد مرگ دو دیپلمات و یک روزنامه‌نگار دیگر نیز تأیید شد و در نهایت تنها یک نفر از کارمندان کنسولگری به ایران بازگشت». بعد از نمایش در جشنواره سال گذشته، برخی از این موضوع صحبت می‌کردند که شاید همه واقعیت در فیلم به تصویر کشیده نشده است اما پاسخ از سمت سازندگان منفی بود. بااین‌حال تمام حاشیه‌های فیلم این نبود. در جریان ساخت هم اتفاقاتی رخ داد که طی آن فیلم‌برداری چندروزی متوقف شد. فرهاد اصلانی از بازی در این فیلم انصراف داد و مسعود رایگان جایگزینش شد. رایگان می‌گوید در اواسط فیلم‌برداری و برای حل این بحران به پروژه ملحق شده. او در این فیلم نقش نماینده ایران را برای تحویل تنها بازمانده از کنسولگری ایران بازی می‌کند. معتقد است فیلم‌نامه این فیلم سینمایی برای او قابل‌قبول بوده و ساخت این فیلم ادای دینی به گردن سینمای ایران است. رایگان در گفت‌وگو با ما بازهم از بحران فیلم‌نامه در سینمای ایران صحبت می‌کند و اینکه با این شرایط مخاطبان از دیدن فیلم‌هایی با قصه‌های درست و صحیح محروم هستند.

«مزارشریف» تازه‌ترین اثری است که با بازی شما اکران شده است؛ فیلمی که بخشی از تاریخ معاصر ایران یعنی کشته‌شدن دیپلمات‌های ایرانی را در مزارشریف افغانستان به تصویر کشیده. چه شد به پیشنهاد آقای برزیده برای بازی در این فیلم پاسخ مثبت دادید؟ همان‌طور که گفتید این فیلم روایت بخشی از تاریخ ماست. به‌شهادت‌رسیدن دیپلمات‌های ایرانی در مزارشریف نخستین اتفاقی نیست که به این شکل رخ می‌دهد. همان‌طور که در سراسر دنیا از این دست اتفاقات کم نبوده است. اما به‌زعم من به‌شهادت‌رسیدن دیپلمات‌های ایرانی در مزارشریف فاجعه‌آمیزتر بوده است. اکثر دیپلمات‌های ما در مزارشریف قتل‌عام شدند و به شهادت رسیدند. زمانی که این خبر را شنیدم در ایران نبودم و در خارج از ایران زندگی می‌کردم و طبعا به‌عنوان یک ایرانی متأثر شدم. وقتی پیشنهاد بازی در این فیلم مطرح شد، آن را پذیرفتم. آن هم به دو دلیل؛ ابتدا اینکه موضوع فیلم و روایت داستانی که دغدغه من هم بود به تصویر کشیده می‌شد و بعد حضور آقای شاهسواری به‌عنوان تهیه‌کننده که دوست دیرینه من است و هم‌زمان با آغاز پروژه درباره این موضوع با من صحبت کرد که در روند ساخت فیلم مشکلی ایجاد شده است و از من خواست تا برای رفع این مشکل کمک کنم. پاسخ مثبت دادم و پروژه به روند عادی بازگشت و معتقدم که رفاقت تنها برای روزهای خوشی نیست و در روزهای بد و گرفتاری باید رفاقت کرد و خواستم تا به رفیق قدیمی‌ام کمک کنم. دقیقا می‌خواستم به همین موضوع اشاره کنم. شما از اواسط کار به دلیل تغییراتی که انجام شد به پروژه ملحق شدید و به قول آقای شاهسواری گروه را از بحران نجات دادید. طبعا زمان کمی هم برای پیداکردن موقعیت جدید در فیلم داشتید. چطور به نقش رسیدید و در این مدت کم توانستید با گروه هماهنگ شوید؟ همه‌چیز خیلی سریع اتفاق افتاد. دقیقا من زمانی وارد پروژه شدم که خیلی زود باید موقعیتم را پیدا می‌کردم و نیاز داشتم تحقیقات میدانی که به پرداخت بهتر شخصیتم کمک می‌کند را انجام بدهم. این اتفاقی است که نه‌تنها در این فیلم، بلکه برای تمامی کارهایم دوست دارم انجام بدهم. درباره فاجعه شهیدشدن دیپلمات‌های ایرانی در مزارشریف تحقیقاتی انجام دادم و روزنامه‌های آن دوران را مطالعه کردم و در جریان جزئیات قرار گرفتم. بعد به فیلم‌نامه رجوع کردم و با وسواس زیاد مطالعه کردم و طبعا برای‌ من فیلم‌نامه‌ای در اولویت است که به‌اصطلاح حفره زیادی نداشته باشد و حتی اگر دچار ضعف‌هایی است این پتانسیل را داشته باشد که در طول کار بتوان آن را جبران کرد. فیلم‌نامه مزارشریف از نظر من کم‌نقص بود. درباره نقشم هم باید بگویم که اساسا هر بازیگری در برخورد با نقش‌های مختلف، رفتارهای متفاوتی دارد. شاید اگر بازیگر دیگری این نقش را بازی می‌کرد به شیوه‌ای دیگر آن را اجرا می‌کرد. اما من ترجیح دادم به‌جای اینکه از این شخصیت آدمی خشک و خشن بسازم، طور دیگری آن را بازی کنم. طبعا به پیشنهادهای اولیه که برای اجرای یک نقش به ذهنم می‌رسد بسنده نمی‌کنم و سعی می‌کنم کمی عمیق‌تر به آن نگاه کنم. نکته‌ای در ارتباط با این واقعه تاریخی بود که برای پرداخت بهتر شخصیت به شما کمک کند؟ می‌توان برخورد‌های متفاوتی با شخصیتی که به‌دنبال حقیقت است، داشت. حقیقت این بود که اگر کشور ایران در جریان این واقعه بی‌تدبیری می‌کرد، وارد جنگ دیگری می‌شد. تعریف عقلانیت با حرکت افراطی متفاوت است. در این فیلم هم به نظر من شخصیت باید کاملا عقلانی حرکت می‌کرد. در مورد فیلم‌نامه صحبت کردید؛ اینکه متن این فیلم، نمونه قابل‌قبولی برای شما بود. اما برخی معتقدند فیلمی که بخش مهمی از تاریخ معاصر را روایت می‌کند، می‌توانست به‌مراتب فیلم‌نامه‌ای پر‌کشش‌تر داشته باشد. به‌عنوان بازیگر این فیلم تا چه حد به این نقد قائل هستید؟ فکر می‌کنم تمام عوامل و دست‌اندرکاران فیلم تلاششان را برای ایجاد یک اثر قابل‌قبول ارائه دادند. آقای علیرضا زرین‌دست که فیلم‌برداری فوق‌العاده‌ای داشت، طراحی صحنه خوب آقای مهرگان و همین‌طور کارگردانی خوب آقای برزیده و تلاش‌های باقی عوامل قابل‌تقدیر است. طبعا همه سعی می‌کنند بهترین کارشان را ارائه دهند. اما باید به یک موضوع نیز توجه کرد و آن این است که وقتی داستان در جغرافیای دیگری روایت می‌شود باید این را در نظر بگیریم که تا چه اندازه نزدیک به جغرافیای موردنظر درست عمل کرده‌ایم. من فکر می‌کنم این فیلم در روایت داستان موفق عمل کرده و امیدوارم که مخاطب هم همین نظر را داشته باشد. بااین‌همه تصور می‌کنم شرایط به‌گونه‌ای رقم خورد که در اکران عمومی آن‌طور که باید دیده نشد... . شاید این موضوع از این جهت قابل بحث باشد که متأسفانه آن‌قدر سطح سلیقه مخاطبان سینما طی چندسال اخیر به دلیل ساخت فیلم‌هایی که سطح کیفی خوبی ندارند نازل شده است که مردم همه‌چیز را راحت‌الحلقوم می‌خواهند. به‌عنوان کسی که در سینما کار می‌کنم، معتقدم باید سرگرمی وجود داشته باشد. سرگرمی عنصر تعیین‌کننده‌ای است؛ اما سرگرمی‌ای که پایه‌های آن روشنفکری و تأمل است. «مزارشریف» از آن دست فیلم‌هایی است که حکم تلنگر به مخاطبش را دارد. اینکه به مردم بگوید حواستان باشد چندسال پیش چنین اتفاقی را تجربه کردید و به یاد بیاورید. بنابراین معتقدم فیلم «مزارشریف» صرف‌نظر از خیلی چیزهایی که ممکن است بسیاری به آن اشاره کنند و طرفدارش باشند یا خیر، در حافظه تاریخی ملت ایران خواهد ماند. چه خوب که کارگردانی عزم این را کرد تا درباره این موضوع فیلم بسازد. حتی اگر این روزها فیلم آن‌طور که باید دیده نشود، بعد‌ها به آن رجوع خواهد شد. دقیقا مثل بسیاری از فیلم‌هایی که تصور می‌شد مردم اقبالی به آن نخواهند داشت و بعد از مدتی به عمیق‌بودن آن پی بردند و بسیاری حرفشان را پس گرفتند. این حرف‌ها تنها منوط به فیلم «مزارشریف» نیست. در ارتباط با یک جریان کلی است. معتقدم این فیلم به فصلی از تاریخ ایران نگاه کرد که به مرور می‌تواند به دست فراموشی سپرده شود و نسل‌های بعد چیزی در مورد آن ندانند. درواقع ساخت این فیلم دینی به گردن سینمای ایران بود که ادا شد. «مزارشریف» تنها فیلمی بود که سال گذشته در آن ایفای نقش کردید. قرار است کمتر در سینما حضور داشته باشید؟ بله و این انتخاب ناگزیر است. وسواسم در مورد انتخاب فیلم‌نامه گاهی بیش از اندازه است. اما به نظرم خیلی هم بی‌راه نیست؛ چراکه متأسفانه فیلم‌نامه‌هایی نوشته می‌شود که اسلوب صحیحی را دنبال نمی‌کند. پایان‌بندی‌ها درست نیستند و شخصیت‌پردازی درستی وجود ندارد. با این شرایط ترجیح دادم که همکاری نکنم و کم‌کارتر شوم. شاید بسیاری از دوستان فیلم‌نامه‌نویس اعتقادی به حرف من نداشته باشند اما بنده گمان می‌کنم یکی از معضلات ما فیلم‌نامه است. تصور می‌کنید بعد از جنگ جهانی دوم با شکست‌هایی که متوجه ایتالیا و آلمان بود، نئورئالیست‌ها چطور به وجود آمدند؟ «دزد دوچرخه» چطور ساخته شد؟ فیلم‌هایی از این دست درست بعد از جنگ جهانی دوم ساخته شدند. آنها معتقد بودند که همه‌جا می‌تواند لوکیشن واقعی‌شان باشد. به این دلیل که پولی وجود نداشت و همه‌چیز نابود شده بود. نئورئالیست‌ها هم بعد از جنگ با توجه به همین شرایط به وجود آمدند. «آلبر کامو» آثار فوق‌العاده‌ای نوشته است یا «یونسکو» و همین‌طور «هارولد پینتر»که آثار درخشانی از خود به‌جا گذاشتند. طبعا بسیاری از فیلم‌نامه‌نویسان ما به مشکلات مالی رایج اشاره می‌کنند. من هم این را قبول دارم و معتقدم باید سه سال به فیلم‌نامه‌نویس فرصت نگارش فیلم‌نامه بدهیم. یک یا دو سال پیش‌تولید فیلم سینمایی داشته باشیم و بعد شروع به تولید کار کنیم. در این شرایط است که می‌توان اشکالات کمتری از فیلم گرفت و همه‌چیز طبق برنامه و با وسواس پیش برود. بارها در مورد فیلم‌نامه‌نویسی به این موضوع اشاره کردم که اساسا درام متعلق به ما نیست. جریانی است که از غرب آمده و تاریخی دوهزارو 500 ساله دارد و از تراژدی‌های یونان گرفته شده است. به ایتالیا آمده است و بعد تأثیرش را در اروپا گذاشته است و این تاریخ تنها 150 سال است که به کشور ما آمده و در حال تجربه‌کردن آن هستیم. باوجود‌این مگر چند فیلم‌نامه خوب در سال نوشته می‌شود و از این میان فیلم‌نامه خوبی به من پیشنهاد می‌شود تا من هم با کمال‌میل قبول کنم که در آن حضور داشته باشم و از چیزهای دیگر هم چشم‌پوشی کنم؟ اگر فیلم‌نامه خوبی نوشته شود شک نکنید با جان و دل می‌پذیرم. اما دریغ که این اتفاق سال‌به‌سال کمتر می‌شود. متأسفانه فیلم‌نامه‌های ما به‌گونه‌ای نیست که بگویم از خواندنش لذت می‌برم به‌هرحال یکی از خاصیت‌های بازیگربودن این است که قبل از مخاطب با فیلم‌نامه اثر ارتباط برقرار شود و بتوان در دنیای ذهنی خود فیلم‌نامه را تخیل کرد. وقتی در این مرحله من به‌عنوان بازیگر نمی‌توانم با فیلم‌نامه ارتباط برقرار کنم، وای به حال مخاطب. با اینکه از شرایط نابسامان تئاتر گله‌مند هستید اما ظاهرا در این شرایط مدیوم نمایش را استانداردتر از سینما دیدید؟ نمایش بحث دیگری است. درباره آن باید بگویم که در ارتباط با تئاتر، سراغ کاری که برآن اشراف نداشته باشم نمی‌روم. انتقادهای من درباره حوزه تئاتر کاملا مشخص است. یکی از آنها این است که اساسا برداشت‌ها‌ی متفاوتی از درا‌م‌های کلاسیک دنیا در کشور ما اتفاق می‌افتد و اجرا می‌شود. سؤال من این است که کدام کار کلاسیک را به معنی واقعی توانستیم در ایران اجرا کنیم؟ اگر هم اتفاق افتاده است بسیار باسمه‌ای بوده. دوستان بر من ببخشند این حرف را اما کدام کار تئاتری ما که با نگاه به آثار کلاسیک اجرا شده است، قرائت جدیدی از کلاسیک‌ها داشته است؟ طبعا حوزه تئاتر نسبت به سینما آسیب‌شناسی بیشتری می‌خواهد. وضعیت ما در تئاتر نگران‌کننده است. سال گذشته من به‌عنوان داور بخش بین‌الملل با دوستانم همکاری کردم و در آن بخش هم هیچ‌اتفاق چشمگیری دیده نشد چراکه متأسفانه برای صرفه‌جویی در هزینه‌ها از گروه‌های خارجی دعوت می‌شود که گروه‌های معتبر و نام‌آشنایی نیستند. هیچ وقت از گروه‌های انستیتویی دعوت نشده است که در جشنواره تئاتر فجر حضور داشته باشند. هزینه‌های دعوت از آنها زیاد است اما باید این کار را انجام بدهیم. با دعوت از آنها می‌توان کارگاه‌های آموزشی نیز داشت و متوجه می‌شوید که تئاتر مفاهیمی دارد که مفاهیمش این‌گونه است و می‌تواند به جوانان ما منتقل شود. درحال‌حاضر دوسال یکبار هفت هزارنفر از دانشگاه‌های هنری ما فارغ‌التحصیل می‌شوند. در چنین شرایطی اشتغال‌زایی و درآمدزایی ما برای آنها صفر است. آیا اساسا استادان قابلی برای تدریس به این تعداد دانشجو در ایران داریم؟ طبعا جواب منفی است. در شرایطی که فعالیتم در سینما محدودتر شده به سمت تئاتر آمدم. اما در این حوزه به سراغ آثاری می‌روم که بیش از هر چیز خودم به آن اشراف داشته باشم. علاوه بر آن تمام تلاشم را می‌کنم که در این حوزه نویسنده معرفی کنم. درحال‌حاضر هم این کار را انجام می‌دهم. نویسنده‌هایی را که برای مردم ما ناشناس هستند معرفی می‌کنم. مثلا نویسنده‌ای مثل «هنینگ مانکل» از تمامی آثارش شش میلیون نسخه در تمام دنیا منتشر شده است و کتاب‌های او مثال‌زدنی است. سریالی از نوشته‌های او ساخته شده به نام «راه خونی» که حقیقتا شاهکار است و شاید در ایران خیلی شناخته‌شده نباشد و من قصد دارم تا از این دست نویسنده‌ها به مردم معرفی کنم. با توجه به اینکه پیش از ورود به سینما، در خارج از ایران به بازی در تئاتر مشغول بودید و با گروه‌های باسابقه تئاتر دنیا همکاری می‌کردید، پیشنهادی در این سال‌ها برای همکاری دوباره نداشتید؟ بله من 12 سال در تئاتر ملی سوئد حضور داشتم و در مرکز انستیتویی که تئاتر شهر آنجا اطلاق می‌شد بازی می‌کردم. در این سال‌ها پیشنهاد‌های مختلفی برای بازی در آنجا به من شده. یک‌بار این دعوت هم‌زمان شد با حضورم در فیلم «گلچهره» که به‌دلیل طولانی‌شدن فیلم‌برداری این فرصت از دست رفت چون قرار بود فیلم‌برداری یک‌ماه‌ونیم باشد ولی تبدیل شد به 60 روز فیلم‌برداری. خلف وعده من باعث شد رنجشی برای آنها ایجاد شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.