هنر میتواند آینهای برای فسادهای کلان باشد
صالح نیکبخت
در تمام دنیا فساد به دو دسته اصلی تقسیم میشود؛ یکی فساد خرد و دیگری فساد کلان. فساد خرد عبارت از فسادی است که هم از لحاظ مبلغ و میزانی که مورد دستبرد مفسدان و فاسدان قرار میگیرد اندک است و هم کسانی که مرتکب این نوع فساد میشوند از لحاظ مقام و موقعیت اجتماعی و اداری در سطح پایینتری قرار گرفتهاند. اینگونه فسادها مانند دزدیای که در عرف از آن به دلهدزدی یاد میشود معمولا شکلی از تلکه و فساد هستند که ممکن است با بهکارگرفتن نورچشمیها و استفاده از رانت قدرت اتفاق بیفتد. نوع دیگر، فساد کلان است که هم مبالغش کلان است و هم مرتکبان آن افرادی کلان هستند به این معنا که اشخاصی هستند در مقام و موقعیتهای اجتماعی و اداری بالا. در این حالت با وقوع فساد، جامعه و بلکه سیستم دولت مورد پرسش و سؤال قرار میگیرد و در هنگام راستیآزمایی مسئولان اینگونه فسادها موجب بیاعتباری حکومتها میشود. باوجود اینکه در کشور ما قوانین مختلف درباره مبارزه با فساد وجود دارد و اخیرا هم قرار شده سازمانی برای این کار تشکیل شود و تمهیدات زیادی برای کشف و تأدیب فساد در نظر گرفته شده و تأکید مقامات عالی کشور بر مبارزه با فساد در همه مظاهر و اشکال آن وجود دارد ولی متأسفانه دولتها و سایر مراجعی که ممکن است مستقیما دولت نامیده نشوند نسبت به اینگونه مظاهر فساد حساسیت لازم را که موجب ریشهکنشدن آن شود، ندارند زیرا نخستین راه مبارزه با فساد، آزادی رسانه است. وقتی رسانه آزاد باشد دیگر مبارزه با فساد تنها از راه یک سازمان یا ارگانهای نظارتی وزارتخانهها، نهادها و سازمانهای دولتی نخواهد بود. بلکه مطبوعات بهعنوان نماینده وجدان عمومی جامعه اگر آزاد باشند میتوانند بهجای بهرهگیری از چند ارگان نظارتی محدود بهصورت عام نماینده همه مردم و در همه سطوح جامعه باشند. به این دلیل ملاحظه میشود در دورانهایی که مطبوعات آزادی بیشتری داشتهاند، فساد هم کمتر بوده است زیرا وجدان عمومی به فساد حساس میشود و وقتی ببیند تریبونی برای بیان حقایق وجود دارد از طریق آن تریبون که همان مطبوعات در سطح عام است آن را افشا میکند. ما امروز بهلحاظ قانون مشکلی در زمینه مبارزه با فساد نداریم و حتی در قانون آمده است که پس از قطعیت حکم میتوان محکومان به جرایم فساد را تشهیر کرد و نام آنها را در رسانهها با ذکر مقام، موقعیت و سوابق آنها افشا کرد.
متأسفانه نکته دیگری که فقدان آن در جامعه ما ضربه مهلکی به سلامت اجتماعی وارد میکند، نبودن فرهنگ مبارزه با فساد یا به عبارت دیگر قبیحنبودن فساد است. متأسفانه هم راه ورود رسانهها برای موضوع مبارزه با فساد آنچنان که باید باز نیست و هم در مورد ترویج فرهنگ مبارزه با فساد نه بهصورت تبلیغی و آموزشی و نه از راه فعالیتهای هنری مانند سینما، تئاتر یا مانند خبری که درباره ساخت موزه فساد در تایلند منتشر شده و در این موزه مجسمههایی از افراد مفسد که خود مدعی مبارزه با فساد و حتی در مقام مسئول آن هم بودهاند، نمایش داده شده، اقدامی صورت نگرفته است. در کشور ما چنین فرهنگی وجود ندارد که اگر کسی مرتکب فساد شد، فورا مجسمه آن را درست کنیم و در معرض دید افکارعمومی بگذاریم زیرا مبنای قوانین کیفری ایران مجازات متهم در جهت اصلاح آن است و مسائلی مانند مجسمهسازی یا ساختن فیلم از زندگی شخص مفسد با مشخصات معین و نام و شهرت او و نمایشدادن آن از لحاظ قانونی ممنوع است. قانونگذار در ایران تلاش کرده است برای مبارزه با هر جرمی و ازجمله فساد از راه عدالت با متانت و مجازات برای اصلاح استفاده کند و نمیتواند چنین راهی را که در کشورهای دیگر مثل تایلند رفتهاند، بپذیرد. اما برای این کار میتوان بهجای اینکه نام و مشخصات مجرمان بهطور مشخص اعلام شود اجازه داد فیلمهایی با موضوعات پروندههای فساد که مورد رسیدگی قرار گرفته است، ساخته شود. اینجانب چندینسال پیش که داور مسائل اختلافی بین هنرمندان بودم، داستان یک پرونده اختلاس را با یکی از هنرمندان مطرح کردم و آن شخص بسیار استقبال کرد. این مجرم هم اختلاس میکرد، هم خودروهایی را که وجود خارجی نداشت میفروخت و هم در محل کارش میهمانپذیری را ایجاد کرده بود که از خریداران خودروهای خیالی در آن پذیرایی میکرد و درعینحال شخصی بهشدت مبادیآداب بود. اگر این مضامین را در جامعه رواج میدادیم بدون شک امروز چنین فسادهای بزرگی در مراکز مختلف چون بانکها، سازمان تأمیناجتماعی و... به وجود نمیآمد. البته همانطوری که گفتم، درباره اینگونه پروندهها ساختن کارهای هنری مانند فیلم، تئاتر، مجسمه، نقاشی و... و مشخصکردن فرد مرتکب جرم که مجازات قانونی آن را گذرانده است عملا نهتنها فایدهای از لحاظ اجتماعی ندارد بلکه ممکن است حتی سوءاستفادههایی از آن بشود و تبدیل شود به موضوعی برای تسویهحساب با یک فرد یا یک خانواده. ممکن است این تسویهحساب، هم تجاری و اقتصادی باشد که در رقابتها به وجود میآید و هم سیاسی ولی برای اینگونه کارها معتقدم نهتنها با دستگیری افراد و مجازات آنان؛ مثلا زندانیکردن یا حتی اعدام، فساد در جامعه ریشهکن نمیشود بلکه از گسترش آن هم جلوگیری به عمل نمیآید اما راهکار فرهنگی میتواند اثرگذار باشد. این راهکار فرهنگی همیشه با موعظه و پند و اندرز چاره نمیشود ما باید با کار فرهنگی، فرهنگ قبیحبودن فساد را در میان مردم رواج دهیم. بهتر است مضمون برخی پروندههای مهم را به صورت فیلمنامه یا نمایشنامه درآوریم و از آن استفاده کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.