صفویه در قاب فرنگیها
هفته گذشته نشست نقد و بررسی کتاب «ایران در بحران: زوال صفویه و سقوط اصفهان» اثر «رودی متی» در پژوهشکده تاریخ اسلام برگزار شد. در این جلسه هاشم آقاجری، عطاءالله حسنی و مترجم کتاب حسن افشار حضور داشتند.
هاشم آقاجری: دربار صفوی پس از شاه عباس ثبات نداشت یکی از مقاصد کار رودی متی در کتاب «ایران در بحران: زوال صفویه و سقوط اصفهان» تلاشی است که در بحث انحطاط سلسله صفویه انجام میدهد و به یک رهیافت چندعلیتی با تکیه بر ابعاد اقتصادی و اجتماعی میرسد. این مزیت کار اوست. همچنین استفاده از اسناد هلندی بهعنوان منابع دستاول، مزیت دوم است؛ اما تأکید نویسنده بر نظریه «جزر و مد» ابنخلدون چندان با فرایند انحطاط صفویه سازگار نیست؛ البته اگر او نظریه ابنخلدون را درست درک کرده باشد. همچنین متی در مقدمه کتاب، اشارهای به نظریه وبر و مایکل مان دارد. اگرچه ساختار صفویه آنچنانکه وبر تصور میکند، قدرت تمامعیار مطلق نداشت و محدودیتهایی نیز داشت. برخلاف آنچه متی در کتاب خود عنوان میکند، صفویان بههیچعنوان دولت مستقلی نبودند. دولت صفویه برخلاف نظر او، دولت مطلقه نیست و نباید این اصطلاح را درباره آن به کار برد. ضمن اینکه متی مفهوم دولت ملی را نیز درباره صفویه به کار میبرد، اما نشان نمیدهد چرا از این تعبیر استفاده میکند؟ بهنظرم مشکلی که صفویان با آن مواجه شدند، پیامد مستقیم اصلاحات شاه عباس نبود، بلکه نتیجه عملنکردن به اقدامات ناشی از اصلاح ساختاری شاه عباس بود؛ بهعبارتدیگر، ما در نیمه نخست سلسله صفویه با ساختاری مواجهیم که در آن، موقعیت شاه برای کشور مسئله مرگ و زندگی نیست. از سوی دیگر، در زمان شاهعباس، کشور فقط به یک شخص متکی نیست؛ حتی در این زمان اگر شاه عباس بر مسند نبود و فرزندش که در آن زمان کودک بود بر جای او مینشست، قزلباشها به دلیل منافع، اعتقادات و دشمن مشترک از ساختار حکومتی بهجامانده حمایت میکردند؛ بنابراین در آن دوره همهچیز کشور در یک نفر، یعنی شاه، خلاصه نمیشد. وقتی شاه عباس دست به اصلاح و تغییر زد، از یک ساختار نامتمرکز قبیلهای شبهفدرالی وارد ساختار سلطانی شدیم. وقتی این تحول در دوره شاه عباس اتفاق افتاد، ساختاری به وجود آمد که نقش نهاد سلطنت در آن تقریبی است؛ بهعبارتدیگر، نقش، تصمیمات و شخصیت شاه در حفظ تعادل در این بود که همه نهادها و نیروها را سر جای خود قرار دهد. متی در این رابطه بهخوبی به نقش شاه اشاره کرده است. پس از شاه عباس، نهاد سلطنت خود موضوع منازعه و کشمکش شد و نتوانست اعمال اقتدار کند و ساختار را در تعادل و توازن نگه دارد. در این زمان بود که جنگ داخلی در کشور آغاز شد. متی در این رابطه اظهار تعجب میکند و به گمان من گویی او در ارائه تحلیل خود دچار تردید است. آیا تحلیل او میتواند دلیل سقوط صفویان را توضیح دهد؟ متی با نگاه به ساختار حکومت عثمانی که در آنجا دائم شاهکشی و خونریزی وجود داشت یا هند که در آنجا نیز مشکلاتی بود، به ایران صفوی نگاه میکند. در ایران صفوی هیچکدام از شاهان پس از شاهعباس کشته نمیشوند و هیچ دستهبندی خونینی در دربار اتفاق نمیافتد. او از این قضیه نتیجه میگیرد دربار ثبات داشت. درحالیکه، برخلاف تصور متی اینطور نبود و دربار صفوی پس از شاهعباس ثبات نداشت. در دربار صفویه بعد از شاهعباس، جنگ پنهان وجود داشت. انحطاطی که هنوز از پرده بیرون نیفتاده بود. انحطاطی که عوامل آن، سیاست و اقتصاد، ساختار سیاسی، دیوانسالاری سیاسی و پس از آن، عامل اقتصاد و در واقع، بحران اقتصادی بود؛ اقتصادی که در دوران شاهعباس در اوج شکوفایی است. شاهعباس ساختار حکومت را در اصفهان مستقر و ثابت کرد؛ درحالیکه متی در تحلیل خود معتقد است در زمان شاهعباس دوم، حکومت ایران یک حکومت سیار بود. این یکی از مواردی است که من با تحلیل متی مخالفم. عطاءالله حسنی: صفویه در اوج قدرت از هم پاشید نه ضعف چنانکه از کتاب رودی متی برمیآید، مردم در دوران شاهسلطان حسین صفوی حاضر نشدند از او در برابر شورش یک هموطن حمایت کنند. از طرفی این مردم همان افراد تشکیلدهنده سپاه نادر بودند که با او به پیروزیهای زیادی رسیدند؛ بنابراین معتقدم صفویه در اوج قدرت از هم پاشید، نه ضعف. متی در این کتاب از رانتخواری در دوره صفویه صحبت و ناگهان به بروز و ظهور این پدیده درحالحاضر اشاره میکند. به نظرم مورخ در تشریح یک پدیده حق ندارد از آن عصر خارج شود و به مصداق آن در جامعه امروز بپردازد. به عبارتی مؤلف یا مورخ در تشریح یک پدیده که در یک نقطه حرکت میکند، اجازه ندارد ناگهان از آن بحث در موقعیت تاریخی خارج و به امروز بپردازد. متأسفانه متی در نگارش اثر خود رودهدرازی و اطناب کرده و گاه از بحث اصلی خارج شده است. همین امر موجب بیان برخی اشتباهات شده است، ازجمله عدم بررسی برخی ریشههای بحران در دوره شاهعباس. متی در تشریح نیمه دوم حکومت صفویه از سقوط اصفهان بهعنوان سقوط این سلسله نام میبرد که این استناد برای یک مورخ اشتباه بزرگی است. سقوط اصفهان برابر با سقوط صفویه نیست و آنها مدتها پس از سقوط پایتخت در ایران حضور داشتند؛ بهطوریکه نادرشاه به دنبال جایگزینی برای صفویهها بود که دیگر قادر به اداره ایران نیستند. ترجمه کتاب نیز بسیار روان و قابلفهم است و ایراد مختصری در ترجمه کتاب 255 صفحهای مشاهده میشود. بااینحال روال عادی یک ترجمه این است که مترجم در مطلبی با عنوان مقدمه یا سخن خود، مختصر توضیحی درباره نحوه ترجمه و میزان دخالت خود ارائه دهد. در فهرست مطالب سیاهه نقشهها و تصاویر وجود ندارد، اما در متن ترجمه این موضوع گنجانده شده است. از طرفی برخی تاریخها در کتاب میلادی است که مترجم معادل آنها را بهطور تقریبی به هجری قمری عنوان کرده؛ ولی متأسفانه این تاریخهای تقریبی درست نیست و اصلا در مباحث تاریخی که بر سر یک ساعت و یک روز میان اهل تاریخ منازعه است، نباید از تاریخ تقریبی استفاده کرد. حسن افشار: چرا سلسله مقتدر صفوی با حمله عده قلیل افغانها از هم پاشید؟ پایاننامه دکترای رودی متی، شاهسلیمان بوده و به دلیل علاقه به این دوره سراغ واکاوی دلایل سقوط صفویه در دوره دوم این سلسله، یعنی پس از شاهعباس رفته است. متی درباره سقوط این سلسله نظریاتی دارد و به گمان خود میکوشد اشتباهاتی را که منجر به سقوط صفویه شد، توضیح دهد. متی بر آن است که نشان دهد چرا سلسله مقتدر صفوی با حمله عده قلیل افغانها از هم پاشید؟ از طرفی چرا ایرانیان فروپاشی سلسلههایی مانند صفویه و قاجاریه را به بادهگساری و بیعرضهبودن پادشاهان نسبت میدهند؟ وی در واقع این تصور ایرانیان را رد میکند که تنها پادشاهان در فروپاشی سلسلهها مؤثرند. او در این کتاب موقعیت شاهان و زمینههای اجتماعی اقتصادی را که در دوره دوم صفویه منجر به فروپاشی آنها شد بهخوبی شرح میدهد. بهنظرم متی برخی باورها و تصورات ما را درباره دوره صفویه تصحیح میکند. همچنین با وجود برخی انتقادات که تاریخنگاران به این اثر گرفتهاند، بر این باورم که کتاب «ایران در بحران: زوال صفویه و سقوط اصفهان» اثر پرمغزی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.