|

دماغش را عمل کن

مهرداد احمدی‌شیخانی

در سال‌های ابتدایی دهه 70 که این شانس را داشتم تا با بزرگان حرفه گرافیک، درگیر به‌پیش‌بردن و راه‌اندازی تشکلی صنفی برای طراحان گرافیک باشم، به مرور یاد می‌گرفتم که نگاهی دیگر به رفتارهای آدمی را از آنان بیاموزم. در این میان اما استاد بزرگوار مرحوم مرتضی ممیز چیز دیگری بود. یکی از مواردی که در نگاه او به جهان برایم جذاب بود، تلاشش برای جور دیگر دیدن موضوعات و تحلیل دوباره آن چیزهایی بود که به نظر بدیهی می‌رسید. برای نمونه نگاه او به موضوع خودنمایی را می‌توانم اشاره کنم. یادم هست که بارها‌و‌بارها بر این تأکید داشت که خودنمایی کلید خیلی از پیشرفت‌های بشری است و می‌گفت «اگر به‌خاطر خودنمایی نباشد، چه دلیلی دارد که کسی کاری انجام دهد؟ آدم‌ها بالاخره برای منفعتی، کاری انجام می‌دهند. یا پول یا مقام یا شهرت یا یک چیزی در همین مایه‌ها. اگر برای کارشان دلایل دیگری می‌آورند برای این است که یک جورهایی دلیل اصلی‌شان را پنهان کنند والا اگر مثلا خودنمایی را ازشان بگیریم خیلی‌ها دیگر انگیزه‌ای برای انجام هیچ کاری نخواهند داشت» و تأکید می‌کرد تلاش برای خودنمایی، تلاش برای بهتر جلوه‌دادن و رفع اشکالات است و این کوشش آدمی را جلو می‌برد. اما تلاش برای خودنمایی یک چیز است و کوشش برای دیگرنمایی چیز دیگر. در کنار این خودنمایی که می‌تواند بسیار انگیزه‌بخش و سبب‌ساز کارهای شگرف باشد، نوعی خودنمایی دیگر هم داریم که می‌توان حس نداشتن ‌اعتماد‌به‌نفس و تحقیر خود را در آن دید. در این نوع از خودنمایی نوعی پنهان‌کردن واقعیت خود و نشان‌دادن آن چیزی که نیستیم وجود دارد. در یادداشت هفته پیش، از سرخ‌نگه‌داشتن صورت با سیلی گفتم. همه این را می‌دانیم و تقریبا تمام‌مان این کار را کرده‌ایم که میهمان که می‌آید، هرطور شده و از زیر سنگ هم که باشد، جور می‌کنیم تا به قول خودمان میهمانی را آبرومند برگزار کنیم. اسمش را هم می‌گذاریم آبروداری. یک جور جراحی‌کردن و از دید خارج‌کردن آن چیزهایی است که در ما هست، ولی نمی‌خواهیم دیگران از آن باخبر شوند. یک جور خجالت‌کشیدن از خود. در رفتار عمومیان هم این تلاش برای خوب نشان‌دادن خودمان را می‌شود دید، مثلا در گستردگی جراحی زیبایی در کشورمان. من که آمار نمی‌دانم ولی بسیار خوانده‌ام که در زمینه جراحی بینی بالاترین آمار را در جهان داریم. وقتی حس خوبی به خودمان نداشته باشیم و دچار نگاهی تحقیرآمیز نسبت به خودمان باشیم، می‌شود همین. وقتی از آنچه هستیم خجالت بکشیم سعی می‌کنیم خودمان را طور دیگری نمایش بدهیم. تا دلتان بخواهد این ویژگی در انواع رفتارهایمان بروز و ظهور دارد. یادداشت هفته پیش هم نگاهی به این حس تحقیر خود بود. آنچه در آن یادداشت در مورد تلاش کانون پرورش فکری گفتم، سعی در نمایش‌دادن آن چیزی بود که نبودیم والا هنرمندانی که آنجا جمع شدند، حکم جراحانی را داشتند که دست به جراحی زیبایی زدند تا سفارش‌دهنده‌شان بتواند در مجامع جهانی زیبا جلوه کند و فخر بفروشد. مثل همین جراحی بینی که امروز باب شده است. اما همان‌طور که جراحی زیبایی ژنتیک آدمی را تغییر نمی‌دهد، آن تلاش‌ها هم واقعیت فرهنگی جامعه را تغییر نداد. خیلی که مؤثر بود می‌توانست خواستگاران را فریب دهد. مشکل وقتی است که می‌دانیم جراحی زیبایی، ژنتیک را تغییر نمی‌دهد ولی باز هم برای اصلاح ژنتیک بر جراحی زیبایی اصرار می‌کنیم. یکی از دوستان پزشک می‌گفت اگر می‌خواهیم تغییر واقعی اتفاق بیفتد باید وضعیت تغذیه و بهداشت را رو‌به‌راه کنیم تا به مرور نسل سالم‌تر و در نتیجه زیباتری داشته باشیم. یک‌جورهایی برای وضعیت فرهنگی‌مان هم همین صادق است. نه اینکه فقط در کانون پرورش فکری آن زمان چنین بود، الان هم در همان مسیریم. زمانی که در شورای سیاست‌گذاری و برگزاری دوسالانه گرافیک بودم، یکی از نگرانی‌ها، لورفتن سطح گرافیک کشورمان پیش میهمانان خارجی بود. نگران بودیم آبرویمان پیش آنها برود، برای همین بخش پوسترهای موضوعی در بی‌ینال گنجانده شد تا طراحان گرافیک، آثاری تجربی و نه با سفارش‌دهنده واقعی به بی‌ینال بفرستند و بشود آبروداری کرد. یا همین الان در همین تشکل صنفی خودمان که اول یادداشت به آن اشاره کردم، یک نمایشگاه «سرو نقره‌ای» داریم که ابتدا قرار بود از هر عضو که اثر به نمایشگاه می‌فرستد، حداقل یک کار در نمایشگاه باشد. اما بعد دیدیم بعضی کارها آبروریزی است! به عبارتی بعضی‌ها دماغشان خیلی بزرگ است و نمی‌شود با این کارها پُز داد. کتاب نمایشگاهش که منتشر شود، سند می‌دهیم دست خواستگار که در اصل این دماغش یک جور دیگر است. این می‌شود که می‌بُریم می‌اندازیم دور. دماغش را عمل می‌کنیم. خوشگلش می‌کنیم بلکه بشود خواستگار را گول زد. انگار می‌خواهیم فرزند عقب‌مانده‌مان را پنهان کنیم تا میهمانان نبینند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.