|

درباره عباس جوانمرد، کارگردان و سرپرست گروه هنر ملی

پنجمین نوآور تئاتر ملی

رضا آشفته

عباس جوانمرد، یکی از متقدمان و بنیان‌گذاران تئاتر ملی یا ملی‌شدن تئاتر در ایران است. او میراث‌دار چیزی است که سال‌ها پیش از او به دست میرزاآقاتبریزی در ایران و البته بنا بر توصیه و تأثیر میرزافتحعلی آخوندزاده، آغاز شد اما آنچه پس از اینها اتفاق افتاد، به‌تدریج در مسیر تکامل چنین امر و ضرورت تاریخی است که هنوز هم سرانجام و فرجامش به نتایجی ‌که بایدوشاید منجر نشده است. شاید عمده‌ترین دلیل عقب‌ماندگی از این امر مهم و والا، همان لحظه‌های گمراه‌کننده‌ای است که در پیچ‌وتاب بیگانه‌پرستی و بیگانه‌گرایی، ما را از اصل خویش دور کرده و مثل کبک و کلاغ؛ فراموشی راه‌رفتن‌مان اتفاق بدشگونی است که از فرجام تئاتر ملی ما را ناکام نگه داشته است. وگرنه ما اینک در جهان صاحب تئاتری معتبر بودیم و اعتباری جهانی داشتیم چون هر ملتی بنا بر داشته‌های خودی است که می‌تواند ابراز وجود کند. چنان که حسرت بهرام بیضایی هم از خراب‌شدن تکیه دولت و برچیدن تعزیه به‌عنوان میراثی است که می‌تواند ما را به جهان تئاتر با نگاهی مستقل و خلاق، گره زند. حسن مقدم و عبدالحسین نوشین هم روشنگران به‌قاعده و خلاق تئاتر ملی هستند. هرکدام به‌گونه‌ای و بنابر توصیه‌ها و اقداماتی عملی، راه را باز کرده‌اند. شاید پس از آنها شاهین سرکیسیان به کلام و نظر، در این راه پیش‌دستی کرده باشد، اما پس از این در عملیاتی‌شدن تئاتر ملی، عباس جوانمرد و در کنارش علی نصیریان، بسیار کوشیده‌اند. مهندسی راه و شاخ‌وبرگ‌دادن به این راه برعهده عباس جوانمرد است. او با بردن تئاتر به تلویزیون و بعد هم بستر‌سازی برای تالار سنگلج (25 شهریور)، چنین راهی را به شکل فراگیر و گسترده ممکن کرده است. پیش از آن هم تا نمایش بلبل سرگشته توانسته داشته‌های تئاتر ملی را به‌لحاظ قلمی و اجرائی عملی کند، چنان که این بلبل سرگشته راه به پاریس می‌برد و اولین حضور بین‌المللی یک تئاتر به معنای ملی‌اش را در سطح جهانی رقم می‌زند؛ سرنوشت به‌قاعده‌ای که متأسفانه جدی گرفته نمی‌شود. عباس جوانمرد در خفقان پس از کودتای 28 مرداد 1332، به دنبال وصیت‌نامه عبدالحسین نوشین است که دو متن را براساس قصه‌های صادق هدایت به صحنه بیاورد؛ محلل و مرده‌خوارها که هر دو سرآغازی برای یک راه بسیار جدی است. بعد هم علی نصیریان که در این میراث‌خواهی سهمی بسیار دارد و بلبل سرگشته این دو را بسیار مهم در تئاتر ایران می‌گرداند. اما عباس جوانمرد به‌دنبال کشف دیگرانی است که بتواند در فراگیرشدن ملیت و هویت‌بخشیدن به ایرانی‌ها در دستگاه قدرتمندی مانند تئاتر اقدام کند؛ اقدامی که هنوز هم باید دنبال شود. عباس جوانمرد نگاهی گسترده دارد و نتیجه اینکه به‌مرور با سرپرستی گروه هنر ملی، زمینه‌ساز حضور بسیاری است. شاید بارزترین‌شان همان بهرام بیضایی است. سرآغاز این همکاری که گام‌های قرص و محکم‌تری برای تئاتر ملی است، همانا اجرای «پهلوان اکبر نمی‌میرد» در جشن گشایش تالار سنگلج در مهرماه 1344 خورشیدی است. این تالار سرآغاز رسمیت‌بخشیدن به آن نیت و هدفی است که به‌طور پراکنده، در جاها و دوره‌های مختلف دنبال می‌شده است. عباس جوانمرد می‌تواند دیگران را همگرا با اصل و اساسی کند که مانع از تهدیدهایی شود که می‌تواند تئاتر را به بیراهه ببرد. ‌ای‌کاش این همگرایی فراتر از تالار سنگلج در همه‌جایی که تئاتر می‌توانست حضور داشته باشد، گسترده شود. چنان که بهرام بیضایی این حساسیت به تئاتر ملی را به دانشکده هنرهای زیبا برد. دیگران هم می‌توانستند، اما نمی‌خواستند و بیشتر بر بیراهه‌ها و توقف‌ها و درجازدن‌ها تأکید می‌ورزیدند. برخی فرنگ را راهگشای تئاتر ما می‌دانستند، اما غافل از اینکه هر ملتی باید در تئاتر، خود را نمایان کند ولو با پوشش رایج و استفاده از چپق و امثالهم که این گوشه‌وکنایه‌ای بود که نمی‌شد با اینها تئاتر را ملی کرد. اما تئاتر داشت ملی می‌شد که متأسفانه همان توقف‌ها و بعد از انقلاب هم تعطیلی تئاتر به‌دلایل جنگ‌تحمیلی و دیگر مسائل سیاسی، مانع از استقرارش می‌شد. بعد هم که تئاتر پا گرفت و اصلاحات زمینه‌ساز این تحول شد، برخی اصل مطلب را گم کرده بودند و نمی‌دانستند از کجا و چگونه باید به سراغ تئاتر بروند. بنابراین زحمت عباس جوانمرد هنوز هم دیده می‌شود اما انکار و مطرودشدن هم به آن میراث ناب تحمیل می‌شود. نتیجه اینکه تئاتر ملی با همان قضایای ناب و شفافش هنوز که هنوز است، در مسیر ناممکن‌شدنش غوطه‌ور است. اما چشم‌اندازی هست که چنین امید، جوشش و جهشی را به ما یادآور می‌شود که سرانجام تئاتر ما ملی خواهد شد و این یعنی در آستانه جهانی‌شدن، آرام‌وقرار خواهیم گرفت. عباس جوانمرد را باید تحسین و تجلیل کرد که با پژوهش و سرپرستی گروه هنر ملی و انجام اموری پویا تئاتر را در مسیر ملی‌شدن قرار داده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.