|

تناقضات سرمایه نه سرمایه‌داری

«من درصدد فهم بهتر تناقضات سرمایه‌ام، نه سرمایه‌داری. می‌خواهم دریابم موتور اقتصادی سرمایه‌داری چطور کار می‌کند، چرا گاه به پت‌پت می‌افتد و از حرکت بازمی‌ماند و گاه چنان می‌نماید که گویی در آستانه فروپاشی است. در ضمن می‌خواهم نشان دهم چرا و با چه چیزی باید این موتور اقتصادی را تعویض کرد». دیوید هاروی مقدمه خود بر کتاب «هفده تناقض و پایان سرمایه‌داری» را با این جملات به پایان می‌برد. او از تناقضاتی پرده برمی‌دارد که در بطن سرمایه‌داری جا خوش کرده‌اند. برای مثال، سائق سیری‌ناپذیر آن به انباشت سرمایه بدون ابزار سرمایه‌گذاری، حکم الزام‌آور آن به استفاده از ارزان‌ترین روش‌های تولید که به مصرف‌کنندگانی می‌انجامد که چیزی برای مصرف ندارند، و اجبار مکرر آن به استثمار طبیعت تا سرحد انقراض. اینها تنش‌هایی‌اند که تداوم بیکاری توده‌ای، حرکت مارپیچی و نزولی اروپا و ژاپن و نوسانات متزلزل به سوی چین و هند را تحکیم می‌کنند. چنین نیست که همه تناقضات سرمایه بد باشند. این تناقضات می‌توانند به ابداعاتی بینجامند که سرمایه‌داری را منعطف و علی‌الظاهر دائمی و پایدار کنند. ولی ظواهر گول‌زننده‌اند: می‌توان بسیاری از تناقضات سرمایه را مدیریت کرد اما برخی از آنها جامعه ما را به کام مرگ می‌کشند. «هفده تناقض و پایان سرمایه‌داری» می‌تواند بی‌پرده جهان پیرامون ما را نمایان کند و مانیفستی باشد برای تغییر آن. مقصود هاروی از تناقض نه به معنای ارسطویی آن بلکه به آن معناست که دو نیروی ظاهرا متضاد هم‌زمان در یک وضعیت خاص، یک موجودیت، یک فرایند یا واقعه‌ای مشخص وجود دارند. او آنها را بر سه دسته می‌داند: بنیادین، سیال و خطرناک. البته می‌کوشد تناقضاتی را برجسته کند که مختص شیوه گردش و انباشت سرمایه‌اند، نه تناقض‌های فراگیر درون سرمایه‌داری همچون تناقض‌های نژادی و جنسی. سرمایه‌داری معاصر از تبعیض جنسی و خشونت تغذیه می‌کند و به باور هاروی این تناقض‌ها از اهمیت زیادی برخوردارند، ولی چیز خاصی درباره نحوه کار موتور سرمایه به ما نمی‌گویند. در نتیجه او گردش و انباشت سرمایه را به‌عنوان «مدار بسته‌ای» در نظر می‌گیرد تا تناقض‌های درونی سرمایه مشخص شود. سرمایه‌داری همواره می‌کوشد حدود بیرونی خود را از طریق «راه‌حل‌های فضایی» گسترش دهد و جغرافیای این نظام را به حدی برساند که ملت‌ها و مردمانی بیرون از دایره خویش را نیز دربرگیرد. اینکه سرمایه‌داری بتواند همچنان خود را گسترش دهد محل سؤال است ولی به باور هاروی در آینده میان‌مدت چنین چیزی بعید است: حدود و ثغور سرمایه‌داری نمی‌تواند از این فراتر رود و پیام بحران مالی اخیر همین نکته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.