|

روزهای اندوه و مکاشفه

رویا مکتبی*

شش ساله بودم که جنگ شروع شد. در کمتر از دو هفته خانواده پنج‌نفره ما آواره شد. خودمان بودیم و لباس تن‌مان و یک پیکان مدل نمی‌دانم چند که صندوق‌عقبش پر از بنزین بود و جایی برای ساک و چمدان نداشت. ما از جنگ‌زده‌های خوشبخت بودیم. فامیل‌های شیرازی به دادمان رسیدند. به ما جا دادند و از ما دل‌جویی کردند. بی‌مهری هم، البته کم ندیدیم! در راه شیراز در یکی از شهرهای خوزستان به ما نان نفروختند، گفتند شما فراری هستید، برگردید و از شهرتان دفاع کنید! آنها نمی‌دانستند که ما یازده روز تمام زیر بمب و خمپاره بدون آب و برق دوام آورده بودیم و زمانی شهر را ترک کردیم که دیگر داشت به سقوط نزدیک می‌شد. آنها خیلی چیزها نمی‌دانستند. هنوز هم خیلی‌ها خیلی چیزها را نمی‌دانند. این‌روزها هربار که در خبرها این موج انسانی پناه‌جویان را دیدم که خسته و لنگان با ره‌توشه‌های اندک‌شان و پدرانی که کودکان‌شان را قلمدوش کرده‌اند و به راه زده‌اند و می‌روند و می‌روند، خودمان را به یاد آوردم و تمام آدم‌هایی را که در جاده آبادان-‌اهواز دیده بودم وقتی به سمت مقصدی نامعلوم، اما امن می‌رفتند. داستان پناه‌جویانی که این روزها به سمت مرزهای اروپا سرازیر شده‌اند، چیز تازه‌ای نیست. بسیاری از آنان از همان یکی، دو سال پیش که مجبور شدند به خاطر حمله‌های ارتش سوریه، یا گروه‌های مخالفش، ازجمله داعش و النصره و...، خانه‌زندگی‌شان را رها کنند و پیاده به راه بزنند، تلخی‌ها و سیاهی‌های سرنوشت‌شان عیان بود. روزی که گزارش «لیز دوسِت» را از یکی از کمپ‌های پناهنده‌های سوری دیدم تا مدت‌ها حالم بد بود. با پسربچه‌ای هشت، نه ساله صحبت کرد. پسرک اولش آبروداری کرد. گفت «بله همه‌چیز خوب است و ما اینجا با هم بازی می‌کنیم. فقط...». بعد یک لحظه تردید کرد. انگار داشت با خودش سبک‌سنگین می‌کرد که بگویم یا نگویم... ، صدایش لرزید و ادامه داد: «فقط بچه‌ها گرسنه‌اند. نان نداریم که بخوریم...» و بعد دیگر گریه امانش نداد. بخش بزرگی از این پناه‌جویان از همین مردم هستند؛ همین‌هایی که توی کمپ‌های‌شان دیگر نان هم نداشتند بخورند. سازمان ملل اعلام کرده بود دیگر پول ندارد و نمی‌تواند این کمپ‌ها را اداره کند. درخواست پناهندگی خیلی‌های‌شان از کشورهای دیگر قبول نشده است. خانواده آیلان هم از همین آدم‌ها بودند. پیش‌از‌این از کانادا درخواست پناهندگی کرده بودند که رد شده بود. دولت ترکیه، حتی اجازه خروج به آنها نداده بود. راهی به‌ جز دریا پیش‌روی‎شان نبود. امثال آیلان زیادند؛ آنهایی که حتی کسی نبود از پیکر کوچک و بی‌دفاع‌شان عکسی بیندازد؛ اما آیلان اگر خودش فرصت‌ ماندن در این دنیا را پیدا نکرد، تصویرش جهان را تکان داد و جان بسیاری را خرید. روز یکشنبه در ایستگاه مرکزی قطار مونیخ، در همان دقایق کوتاهی که در کنار گذر موقت عبور پناه‌جویان ایستاده بودم، ده‌ها بچه هم‌سن‌و‌سال او را دیدم. ایستگاه قطار مملو از نیروی داوطلب بود؛ همه جوان‌هایی لبخند‌به‌لب و آماده پاسخ‌گویی. وقتی بسته آجیل و بیسکوییت را به جوانک پشت میز تحویل دادم، برای چند ثانیه به نوشته‌های روی بسته‌ها خیره شد. طبعا برای او این نوشته‌ها غریب بود. توضیح دادم به عربی نوشته‌ام به مونیخ خوش آمدید و محتوای هر بسته را هم رویش نوشته‌ام. جوری ذوق‌زده و صمیمانه تشکر کرد تو گویی که هفت‌پشتش به عربی می‌نویسند و می‌خوانند! در همان زمان دو نفر آمدند و گفتند می‌توانند به‌عنوان مترجم کمک کنند. جوانک گفت در‌حال‌حاضر ظرفیت‌مان برای مترجم پر شده است؛ اما بااین‌حال اسم‌تان را یادداشت می‌کنیم و اگر نیازی بود خبرتان می‌کنیم. تعداد زیادی از مردم پشت میزهای اطلاعات صف کشیده بودند تا چیزهایی را که آورده بودند، تحویل بدهند یا برای کمک اعلام آمادگی و ثبت‌نام کنند. بعضی‌های‌شان مدت‌ها منتظر ایستاده بودند تا مسئول هماهنگی نیروهای داوطلب بیاید و برای‌شان توضیح بدهد هر‌کس چه کاری باید انجام دهد. در فاصله روزهای شنبه و یکشنبه، شهر پر از آمبولانس و ماشین پلیس بود و صدای آژیرشان قطع نمی‌شد، به حدی که شنبه‌شب از صدای آژیرها تقریبا خوابیدن امکان‌پذیر نبود. اما در کنار تمام اشک‌ها و بغض‌ها و اندوه این مدت، چیزی بر من آشکار شد که از دانستن‌اش بسیار خوشحالم و آن هم کشف دوباره مردم آلمان بود. در میان تمام مردم آلمان، باواریایی‌ها و به‌ ویژه مونیخی‌ها به تکبر و دماغ سربالابودن مشهورند. صد‌البته که من پیش‌از‌این هم هیچ‌وقت هیچ رفتار غیردوستانه و تبعیض‌آمیزی از آنها ندیده بودم؛ اما در این مدت آنچه از این مردم دیدم مرا عمیقا متأثر و به قول فرنگی‌ها، قلبم را لمس کرد. سه‌شنبه هفته گذشته، یعنی پیش از آنکه تصویر آیلان منتشر شود یا بحران پناه‌جوها همچون روزهای اخیر در صدر اخبار قرار گیرد، مردم به حدی برای این افراد که از مدتی پیش جسته و گریخته می‌رسیدند، غذا و لباس و پوشک بچه و... ، برده بودند که پلیس در توییتر اعلام کرد انبارهای‌مان پر شده است و لطفا دیگر چیزی نیاورید! در حقیقت آنچه در میان دولتمردان آلمان اتفاق افتاد زیر فشار افکار عمومی و تمایل مردم به کمک به این افراد بود. وقتی در تمام بخش‌های خبری گزارش‌های مستقیم و زنده از ایستگاه‌های قطار پخش می‌شد، چهره‌های مهربان آدم‌هایی که در کنار نوارهای زرد گذرهای موقت ایستاده بودند و چهره‌های خسته، اما امیدوار پناه‌جویان موقعیتی عجیب و استثنائی را رقم می‌زد و من همه‌اش فکر می‌کردم اینها تصاویری است که بعدها در کنار خیلی تصویرهای دیگر در تاریخ این کشور ثبت خواهد شد. امروز هم عکس روی جلد یکی از روزنامه‌های محلی تصویر خانم مرکل در کنار یکی از پناه‌جویان در حال گرفتن سلفی بود. نمی‌دانم چرا برخلاف حس معمولم موقع دیدن چنین عکس‌هایی از سیاست‌مداران، این بار فکر نکردم که این یک شوی تبلیغاتی است. این‌روزها همه‌اش با خودم فکر می‌کنم خداوندا آموزش و فرهنگ‌سازی چقدر می‌تواند در دگرگون‌کردن یک جامعه و ملت تأثیرگذار باشد. اینها همان مردمی هستند که 70 سال پیش ایستادند و تماشا کردند که میلیون‌ها یهودی به سمت اردوگاه‌های مرگ بروند؟ کمپ داخائو (Dachau) که از مخوف‌ترین کمپ‌های آدم‌سوزی در آلمان بوده است در چند کیلومتری مونیخ است و حالا در همین شهر مردم می‌آیند در ایستگاه قطار می‌ایستند و برای مردمانی از نژادی و مذهبی و ملیتی کاملا متفاوت دست می‌زنند و سرود خوش‌آمد می‌خوانند و برای‌شان شکلات می‌آورند و عروسک به دست بچه‌های‌شان می‌دهند؛ حتی وب‌سایتی که برای ثبت‌نام و جمع‌آوری کمک به پناه‌جوها راه‌اندازی کرده‌اند، آدرسش این است: به مونیخ خوش آمدید! آنچه در دی‌ماه 82 و در پی وقوع زلزله بم روی داد و تصویر بزرگواری مردم ایران هرگز از ذهن من پاک نمی‌شود و حالا خوشحالم که بعد از تماشای تمام این اخبار ناراحت‌کننده، تصویری مشابه از مردم آلمان در ذهنم جای گرفته است؛ مردمانی که این بار جهان نه با نژادپرستی و خشونت، که به واسطه مهربانی و میهمان‌نوازی‌شان از آنها یاد خواهد کرد. * پژوهشگر ادبیات کودک- مونیخ

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.