تلاش برای مبارزه با بردهداری
ارسطو شهابی
چندی پیش در بخش آینههای روبهرو مصاحبهای با جناب آقای دکتر کزازی تحت عنوان «ایرانیان بردهدار و بردهفروش نبودهاند» چاپ شد که دربردارنده نکاتی بود که کاش بیاشکال بود.
تحلیل معنی برده، بنده و کنیز و بررسی ریشه این لغات از دید یک کارشناس زبان از یکسو و بیان اینکه «چون این پدیده در سرزمینهای دیگر بوده، بازتابی در سخن پارسی داشته است»، از تلاشهایی است که ایشان در جهت تغییردادن شکل بعضی اتفاقات گذشته انجام میدهند. صرفنظر از منابع غیرقابلاستنادی که در مورد بردهداری ایرانیان در دورههای پیش از قاجار اینجا و آنجا ثبت شده و محققان صلاحیتدار باید در چگونگی آن نظر دهند اجازه دهید به کتاب امیرکبیر و ایران، اثر دکتر فریدون آدمیت، از انتشارات خوارزمی استناد کنم که گمان نمیرود کسی در ارزش و صحت مطالب این یادگار عظیم شکی داشته باشد. ایشان از صفحه 516 تا 534 به شکل مبسوطی به تلاشهایی که برای جلب رضایت دربار قاجار در جهت همکاری در مبارزه جهانی با بردهداری شده میپردازد. در آغاز این فصل چنین آورده شده: «بنیاد کهن بردگی با اعلامیه مجلس ملی فرانسه در 1794 لغو گردید و در مستعمرات فرانسه برافتاد. دولت انگلیس به پیروی از فرانسه خواست آن را منسوخ کند». در ادامه کار به حوزه خلیجفارس و سپس به ایران میکشد و دکتر فریدون آدمیت اشارهای دارد به نامهنگاریهایی که در اجرای این برنامه صورت گرفته است. دو نمونه از نامهها عبارتند از: «قرارنامهای که بین دولت ایران و انگلیس در باب غلام و کنیز سیاه داده شده» و دیگری «صورت دستورالعمل عالیجاه میرزا محمودخان آجودان وزارت دول خارجه در باب غلام و کنیز». میرزامحمودخان مأمور بود که همهجا همراه کشتیهای تفتیش برده حضور داشته است. بحثی است طولانی و درنهایت دولت ایران حمل دریایی برده را ممنوع ولی هنوز انتقال آنها از مرزهای خشکی را مجاز میدانسته! بله، ما در ایران برده داشتهایم و تلاشهای انگلیس برای لغو بردهداری در شرایطی است که خود پیش از اینها حداکثر بهره ممکن را از این بردهها برده بودند. موزه بردهداری در لیورپول یکی از همین فضاهاست که در آن خیال میکنی انگلیس از ابتدا طلایهدار مبارزه با بردهداری بوده است. بههرروی امید است عزیزانی که معمولا حرفشان شنیدنی است دقتی بیشتر داشته باشند. این درست که شعر ما آیینه تمامقد تاریخ ماست و گاهوبیگاه حتی برای تحلیل تاریخ به آن رجوع میکنیم ولی زنگارهایی هم هست که نیاز به زدودن دارند. توضیح «شرق»: چندی پیش گفتوگوی کوتاهی با استاد جلالالدین کزازی در صفحه آخر «شرق» و به مناسبت روز یادآوری بردهداری در جهان منتشر شد که یکی از مخاطبان روزنامه، یادداشت بالا را در پاسخ به آن در اختیار ما قرار دادند. پیش از انتشار پاسخ ایشان، «شرق» در گفتوگوی مجدد با استاد کزازی دریافت که علت بروز مسائلی که باعث یادداشت آقای ارسطو شهابی شده این نکته است که بخشی از گفتوگو به دلیل سیاستگذاریهای «شرق» پیش از چاپ حذف شده و از سوی دیگر، تنگناهای موجود در گفتوگو و طرح پرسشهای «شرق» عامل این اختلافنظر بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.