|

فیلسوف تبعیدی

رساله منطقی-فلسفی و پژوهش‌های فلسفی لودویگ ویتگنشتاین از جمله مؤثرترین و غامض‌ترین کتاب‌های فلسفی قرن بیستم است. ویتگنشتاین رساله منطقی-فلسفی را در اردوگاه اسرای جنگی نوشت. از همان‌جا نسخه‌ای از کتاب را برای راسل فرستاد و از او خواست ناشری برایش پیدا کند؛ اما هیچ ناشری حاضر نبود کتابش را چاپ کند تا اینکه کتاب با مقدمه برتراند راسل منتشر شد. شهرت و نام راسل کافی بود تا فروش کتاب کاملا تضمین شود. سرانجام با این شرایط، ناشری حاضر شد کتاب ویتگنشتاین را چاپ کند. اگرچه شهرت راسل بارها به‌کمک ویتگنشتاین آمده بود، او بارها راسل را به خاطر همین شهرت‌طلبی‌اش سرزنش کرده بود. ویتگنشتاین از این اتفاق راضی نبود، چون تصور می‌کرد راسل از کتاب او هیچ نفهمیده است. او در مقدمه همین رساله در ضمن تجلیل از کار فرگه، از راسل تنها به‌عنوان دوست یاد می‌کند. ویتگنشتاین بارها و بارها هشدار داده که کسی او را نفهمیده و نخواهد فهمید. در نظر او برای نابودی فلسفه هیچ ادعا و اثباتی لازم نیست. کافی است سوءتفاهمات برچیده شوند، آن هم با دقت به معنی آنچه خود می‌گوییم، نه توسل به هیچ منبع و منجی دیگری. از این‌رو، در پاسخ به س‍ؤال چرا ویتگنشتاین، باید گفت ویتگنشتاین در تمام عمر فلسفی خود کوشید همین منظور را به زبانی ساده بگوید: «بیایید به زبان مادری‌مان صحبت کنیم و خیال نکنیم که باید با کشیدن مویمان خود را از باتلاق نجات بدهیم... به‌هرحال، بناشده که ما صرفا به رفع سوتفاهمات بپردازیم». از این گذشته، به نظر می‌رسد کار ویتگنشتاین به ندرت ارتباطی با مشی امروزین فلسفه پیدا می‌کند. جیمز کلاگ در کتاب «ویتگنشتاین در تبعید» از منظر تازه‌ای به ویتگنشتاین در هیأت فردی تبعیدی می‌نگرد که به درک این نکته کمک می‌کند. از این‌رو، کتاب او تلاشی است برای بررسی ابعاد مهمی از کار ویتگنشتاین در نسبت با زندگی او. تلاشی نه برای پوشش‌دادن همه ابعاد زندگی با کار او، بلکه برای دیدن راه‌هایی که این دو با هم می‌خوانند. او می‌کوشد اصرار ویتگنشتاین را مبنی بر اینکه «درک نخواهد شد» جدی بگیرد. چون تبعید ویتگنشتاین، علی‌رغم سرگردانی‌هایش از وین تا کمبریج و نروژ و ایرلند، تبعیدی منحصرا جغرافیایی نبود؛ بلکه به دعوی کلاگ، ویتگنشتاین هیچ‌گاه با قرن بیستم احساس الفت نکرد و از این حیث او به زمانی دیگر تبعید شده بود. کلاگ در این کتاب از طیف کامل شواهدی استفاده می‌کند که از آثار منتشر‌شده ویتگنشتاین، مجموعه کامل میراث، نامه‌نگاری‌ها، درس‌گفتارها و گفت‌وگوهای او بهره می‌گیرند. او کار ویتگنشتاین را در بستری گسترده، هم‌سو با خط سیر فکری‌ کسانی همچون ایوب، گوته و داستایفسکی جای می‌دهد. با این‌همه، کلاگ تحلیل خود را در این کتاب از منظر فلسفه تحلیلی می‌نویسد و به بحث حول موضوعاتی نظیر ذات‌باوری، تجربه خصوصی، نسبی‌گرایی، علیت و حذفی‌گرایی می‌پردازد. کلاگ مدعی است به مجرد اینکه بر تبعید ویتگنشتاین واقف شویم به درک بهتری از دشواری فهم او و کارش می‌رسیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.