خیار گلخانهای با مظنه هانس کریستین اندرسن
مهرداد احمدیشیخانی
خبری دیدم از یک برنامه ششماهه آمادهسازی برای سفر به مریخ. در یک بیابان برهوت ساختمانی گلخانهمانند ساختهاند و تعدادی زن و مرد قرار است مدت شش ماه در آن زندگی کنند و فقط در صورتی از آن خارج میشوند که همچون فضانوردان لباس بپوشند تا مانند فعالیت در یک سیاره دیگر، کارهایشان را انجام دهند. این تجربیات و آزمایشها قرار است کمک کند تا شرایط زندگی فضانوردانی که به مریخ فرستاده میشوند، بازسازی و از نتایجش برای آن سفر پیشرو استفاده شود. اما این کار هرچقدر هم که مشابهسازی شود، باز واقعی نیست. یک تشابه است آنهم برای عدهای معدود و در محیطی که فقط مشابه است و نه واقعی؛ هر چند نتایجش قطعا به کار میآید، اما شرایط گلخانهای است. البته این موضوعی برای تحقیقات علمی است، ولی برای ما گلخانه چیز دیگری است، مثل گوجهفرنگی و خیار گلخانهای. خیار گلخانهای خوردهاید که؟ خوشگل و خوشرنگ و خوشبرورو است، اما گاز که میزنید، انگار به آب گاز زدهاید. مزه ندارد، انگار واقعی نیست. به درد ویترین میخورد؛ به درد گذاشتن جلو میهمان تا پذیراییمان آبرومند بگذرد. یکجور شو و نمایش است. برای ما که سرخ نگهداشتن صورت با سیلی بسیار کاربرد دارد، خیار گلخانهای هم خیلی کارراهانداز است. میشود جلو میهمان گذاشت و میهمانی را رد کرد. بهویژه که اگر رودربایستی هم داشته باشیم که دیگر هیچ. یعنی وقتی قرار است آبروداری کنیم، میشود یک گلخانه راه انداخت، یک شرایط ویژه فراهم کرد، بهترین دانهها را در یک محیط کنترلشده پرورش داد تا به نتیجه رسید. میتوان میوه استوایی را در قطب پرورش داد یا میوه مناطق سردسیر را در استوا به عمل آورد. شرایطش را که فراهم کنی، خیار که هیچ، موز را هم میتوانی در سیبری به محصول برسانی. هیچ مشکلی هم پیش نمیآید مگر اینکه خیال برت دارد که موز عملآمده در سیبری را بومی کردهاید. اینکه خیال کنی گلخانه عین واقعیت است و برای دیگران هم که نمیدانند چه کردهاید، همین تصور را ایجاد کنید و پزش را بدهید؛ همان بهزور سیلی صورت را سرخکردن. برای ما که این موضوع از فرط تکرار، عادی شده است. همه یکجوری تخصص داریم در سرخ نگهداشتن صورت، جوری که هر که نشناسدمان، کاملا باور کند. در همین حرفه گرافیک بسیار نمونه داریم، چه قبل از انقلاب و چه بعد از انقلاب. قبل از انقلاب یک کانون پرورش فکری کودکانونوجوانان بود که وقتی پول نفت سرازیر شد، بهترین و نخبهترینها را جمع کرد. برعکس بخش خصوصی در همهجای دنیا که برای کسب سود سرمایهگذاری میکند، کانون دولتی بود و منفعت مادی برایش اهمیتی نداشت. ابتدای سال بودجهای برای تولید تعدادی اثر تعیین و سوای از اینکه تولید آن آثار صرفه مادی دارد یا نه، هزینه میشد. نتیجه اینکه نه هنرمند و نه سفارشدهنده، دغدغهای برای تولید اثر نداشتند و حاصل، دوران درخشانی از تولیدات فرهنگی و هنری بود، نمونهاش تصویرسازی کتاب «ماهی سیاه کوچولو» اثر استاد فرشید مثقالی؛ کاری که حدود 40 سال پیش انجام شد و جایزه بسیار معتبر هانس کریستین اندرسن را برد؛ اتفاقی که تا آنموقع برای هیچ کشور آسیایی رخ نداده بود. برای من جالب اینکه تصویرسازی کتاب «ماهی سیاه کوچولو» با وجود گذشت چهار دهه همچنان بسیار مدرن و بهروز است و این برایم جای تعجب و سؤال دارد. این سؤال که «چرا یک اثر بعد از گذشت 40 سال هنوز بهروز است؟». بیتردید این تصویرسازی برای ارتباط با مخاطب طراحی شده، اگر چنین باشد که هست، آیا معنایش این نیست که مخاطب 40 سال پیش شعور بصری مخاطب امروز را داشته یا شاید این مخاطب امروز است که شعور بصری مخاطب 40 سال پیش را دارد؟ در هر کدام از این دو حالت باشد موضوع پیچیده میشود. چگونه ممکن است شعور بصری جامعهای بعد گذشت چهار دهه تغییر نکند، آنهم با رفتن از قرن بیستم به بیست و یکم؟ پس تأثیر تحولات بصری و رسانهای، بهویژه در 20 سال اخیر که جهان از دهکده جهانی تبدیل به کوچه جهانی شده، چه میشود؟ در این 40 سال، جامعه ما از اکثریت روستایی به اکثریت شهرنشین تبدیل شده و باسوادی به بالاترین سطح خود رسیده است. پذیرفتن اینکه جامعه در این چهار دهه درجا زده باشد، برای من باورپذیر نیست، میماند اینکه یا تصویرسازی کتاب «ماهی سیاه کوچولو« برای مخاطب آن دوره طراحی نشده بود یا مخاطبش را در جامعه خودمان جستوجو نمیکرده است. در این 40 سال، تصویرسازی در سراسر جهان بسیار متحول شده ولی در کشور ما تصویرسازی ماهی سیاه کوچولو همچنان اثری پیشرو و بهروز است. انگار آن روزها برای میهمان میوه چیده باشیم، برای هانس کریستین اندرسن.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.