|

چرا از خاکستر 11 سپتامبر ققنوس دیگری جان نگرفت؟

اگر به تاریخ اسکان رسمی و شهرنشینی بنگریم، در حالت ایده‌آل، همواره شهرها به‌ سان یک مکانیزم زنده و سخت‌جان، پس از فجایع تمام‌عیار، همچون ققنوس از خاکستر فاجعه به نحوی از انحا از نو احیا شده‌اند. حال، این دوباره جان‌گرفتن، یا در عالم مثال و در حافظه مشترک شهرنشینان به‌صورت حکایت‌های اسطوره‌ای اتفاق می‌افتد یا اینکه در عالم واقع، بر خاکستر شهر نابود‌شده، شهری نو بنا می‌شود: شهر اِلِکی (Helike) از شهرهای یونان باستان، بنابر تحقیقات باستان‌شناسی و اکتشافات انجام‌شده در بقایای کشف‌شده آن، در زمستان سال 373 پیش از میلاد مسیح، به‌واسطه یک سونامی تمام‌عیار، کاملا ویران شده و به زیر آب فرو می‌رود. گروهی از محققان، آرمان‌شهر اسطوره‌ای گم‌شده آتلانتیس را که در دو کتاب از سه‌گانه «دیالوگ‌های» پلاتو به آن اشاره شده است، الگوبرداری‌شده از این فاجعه شهری می‌دانند. قرن‌ها پس از تولد دوباره اسطوره شهر گمشده در خاطره جمعی عصر باستان، آرمان‌شهرهای رنسانسی چون آتلانتیس جدید فرانسیس بیکن و یوتوپیای توماس مور، متولد می‌شوند. زمانی که جنگ جهانی دوم در هشتم ماه می ‌1945 خاتمه می‌یابد، عملا از شهر برلین چیزی به جز تلی از خاک باقی نمانده است: در حملات هوایی نیروهای متفقین در دو سال آخر جنگ، برلین هدف اصابت بیش از 65 هزار تن مواد منفجره قرار می‌گیرد و در زمان ورود متفقین، نیمی از خانه‌های شهر کاملا ویران شده‌اند و یک‌سوم دیگر نیز با وجود اینکه هنوز سرپا ایستاده‌اند، شرایط قابل زیستی ندارند. گزارش شاهدان عینی حاکی از آن است که حدود 16 کیلومترمربع از شهر کاملا تبدیل به آوار شده است. فارغ از اینکه در دهه‌های پس از جنگ و به‌ ویژه در دوران جنگ سرد و دوپاره‌شدن شهر، برلین همچنان در شرایط بحران‌زده بود و به نظر بسیاری از منتقدان برنامه‌ریزی و طراحی شهری، چندین دهه عرصه بحران و تقابل تمدن‌های متضادبودن شهر، موجبات نوعی شهریت ناهمگن را برای برلین ایجاد کرده است، به‌هرحال، برلین امروز شهری است که در چندین دهه از خاکستر برخاسته و خوب یا بد از نو متولد شده است. از هشت تا 10 اکتبر سال 1871 میلادی، شهر شیکاگو در دام آتشی عظیم می‌سوزد. 9 کیلومترمربع از شهر شامل بخش بزرگی از مرکز تجاری-اقتصادی شهر که ساختمان‌هایی از سازه چوبی دارند، کاملا ویران و بیش از صد هزار نفر از ساکنان شهر بی‌خانمان می‌شوند. برآورد میزان تخریب شهر به قیمت آن روز حدود 222 میلیون دلار بود که در آن زمان معادل یک‌سوم ارزش خالص زیرساخت‌ها و ساختمان‌های موجود در شهر برآورد می‌شد. بازسازی شهر تقریبا بلافاصله شروع می‌شود. پاتر پالمر، تاجر و ملاک بزرگ شهر که آتش‌سوزی، ساختمان هتل جدید و 32 ساختمان دیگر از مجموعه او را به‌طور کامل تخریب کرده بود، بلافاصله شروع به تهیه بودجه مورد نیاز برای بازسازی مستغلات مجموعه کرده و برمبنای اعتبارات شخصی خود سه میلیون دلار برای شروع بازسازی تدارک می‌بیند. بعضی از روایت‌ها حاکی از این است که آجرهای ساختمان‌های قدیمی هنوز از حرارت آتش گرم بودند و کارگران آنها را برای استفاده در پروژه‌های جدید جمع می‌کردند. در 13 اکتبر، یعنی فقط چهار روز پس از اطفای آتش، جوناتان اسکامون، تاجر مطرح دیگر شیکاگو، شروع عملیات ساختمانی یک آپارتمان اداری را اعلان عمومی می‌کند و سرقفلی تمام واحدهای ساختمان بلافاصله پیش‌خرید می‌شوند. تا اکتبر 1872، مجموعه ساختمان‌هایی با ارزش تقریبی 50 میلیون دلار در شیکاگو ساخته شده‌اند. از سال 1872 تا 1879، 10 هزار جواز ساختمانی از سوی ارگان‌های دولتی صادر شده است و از 1871 تا 1891 نهایتا 316 میلیون دلار در صنعت ساخت‌و‌ساز شهر سرمایه‌گذاری می‌شود. در سال 1873، با وجود اینکه کشور با بحران اقتصادی شدیدی دست‌و‌پنجه نرم می‌کند، شیکاگو تولد دوباره خود را با میزبانی اکسپو ملی آن سال جشن می‌گیرد. 20 سال بازسازی شیکاگو، عرصه مناسبی است برای پیشرفت‌های تکنولوژیک صنعت ساختمان و مشخصا اسکلت فلزی، در این بستر پویا، سبک شیکاگو در حوزه بلند‌مرتبه‌سازی متولد شده و معمارانی چون ویلیام جنی، لویی سالیوان، دانیال برنهام و جان روت، در بحبوحه این موج عظیم ساخت‌و‌ساز، فرصت‌های طلایی را برای تدوین ضوابط و عرف‌های سبک شیکاگو از طریق طراحی و ساخت مجموعه‌ای از ساختمان‌های بلند‌مرتبه تجاری-‌اداری پیدا می‌کنند. پارادایم‌های تست‌شده سبک شیکاگو در ادوار بعدی، شکل‌دهنده ریخت شهری بسیاری از کلان‌شهرهای آمریکایی و مؤثرترین فاکتور درگیر در نظام خط آسمان این شهرهاست. برلین و شیکاگو دو مثال از صدها مثال تاریخ معاصر از چندوچون بازسازی شهرها پس از فجایع ویرانگر هستند؛ اما بازسازی سایت ساختمان‌های تجارت جهانی در منهتن، پس از وقایع 9 سپتامبر سال 2001 میلادی، از این قاعده مستثناست: 14 سال از این واقعه می‌گذرد. براساس طرح جامع، شش برج، مجموعه یادبود، موزه پایانه حمل‌ونقل عمومی، پارکینگ، پارک شهری و کلیسا، سایت تجارت جهانی را شکل خواهند داد. به ‌غیر از یکی از برج‌ها -برج شماره 5- که ساخت آن تا پیداکردن مجموعه استفاده‌کننده متوقف شده است، احداث مابقی پروژه‌ها یا به اتمام رسیده است یا در دو تا سه سال آینده تکمیل می‌شوند. در این 14 سال، همه فاکتور‌ها برای جریان‌سازی این پروژه مهیا بود، اما پروژه جریان‌ساز نشد. بازسازی سایت تجارت جهانی، نهایتا به اهداف کمّی خود خواهد رسید و سطوح مشخص‌شده در برنامه فیزیکی خود را به سطوح قابل فروش یا عرصه‌های شهری اضافه خواهد کرد؛ اما به لحاظ تأثیرگذاری بر روند به‌روز‌رسانی گفتمان معماری و شهرسازی، این پروژه، یک پروژه بازنده است! سؤال این است که چرا این 14 سال بازسازی که بستر بخش عظیمی از چانه‌زنی‌های حادث‌شده در عرصه عمومی بوده -از گفتمان‌های احساسی و ملی‌گرایانه و عامه‌پسند، تا گمانه‌زنی‌های اقتصادی در حوزه بازار املاک و مستغلات، تا بحث و جدل‌های پرشور روشنفکری در عرصه‌های آکادمیک- نتوانسته است موجبات تولد حرکتی تأثیرگذار برای دیسیپلین معماری را فراهم آورد. چه مشخصه‌ای از شرایط زمان حال موجب می‌شود چنین پروژه خوش پتانسیلی در ایجاد و شکل‌دهی به جریان‌های فکری دوران خود ناموفق باشد؟ به نظر می‌رسد در دوران معاصر، معماری از حوزه تخصصی متمرکز بر ایجاد کیفیت‌های فضامند برای فعالیت‌هایی که در فضا اتفاق می‌افتد، به حوزه تخصصی متمرکز بر تضمین بازگشت سرمایه اولیه سرمایه‌گذاران تغییر ماهیت داده است. این بعضا نتیجه تغییر اصولی در شرایط بازار املاک و مستغلات جهانی است. در قرن بیستم، نسبت قیمت عرصه‌های شهری، به ارزش به‌روز اعیانی بنا‌شده بر این عرصه‌ها، به‌گونه‌ای بود که معماری امکان ایجاد ارزش افزوده از طریق تأثیرگذاری بر اعیانی را داشت. در عصر حاضر، با افزایش قیمت زمین و در نتیجه حداکثری‌شدن قدرالسهم ارزش عرصه در قیمت تمام‌شده اعیانی، عملا حوزه تصمیم‌گیری‌های معمارانه بسیار محدود و متأثر از منطق بازار املاک و مستغلات است. این تغییر دینامیک در مدل اقتصادی معماری و صنعت ساخت‌وساز، تأثیرات نهادینه‌ای بر عاملیت معماران می‌گذارد و چند‌و‌چون تعامل دیسیپلین معماری با نظام اقتصاد‌محور ساخت‌وساز در کلان‌شهرها، آینده نزدیک حرفه و رشته معماری را رقم خواهد زد. دو سناریو را در‌این‌راستا می‌توان بررسی کرد: در سناریوی اول، معماران راه‌حل مناسبی در بازتعریف جایگاه حرفه‌ای خود در این دیالوگ نمی‌یابند و عملا موضوعیت سرویس‌های حرفه‌ای رشته معماری به‌تدریج از بین خواهد رفت و با تخصص‌های دیگر جایگزین خواهد شد. در سناریوی دوم، معماران خدمات تخصصی خود را با توجه به شرایط جدید بازتعریف می‌کنند و عاملیت‌های جدیدی را برای خود به‌ وجود می‌آورند. اینکه کدام سناریو آینده کالبدی کلان‌شهر‌ها را رقم خواهد زد سؤالی است که نیاز به تحقیق و تفحص دقیق و تصمیم‌گیری‌های آگاهانه مبتنی بر آن خواهد داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.