|

حمله به برج‌های دوقلو نبردی تمام عیار

اطلس شانه خالی کرد

نیویورک شهری بود انباشته، حاصل رقابتی طبیعی ناشی از اقتصاد طبیعی سرمایه‌داری کلاسیک رقابتی که در طول سال‌ها برمبنای ساختاری شطرنجی برای گسترش بی‌انتها در سطح و بدون توقف طراحی شد، اما اقتصاد[1] laissez fair -به معنی اقتصادی که الگویش در رقابتی طبیعی برای کنترل خود‌به‌خود شکل می‌گیرد- آن را در ارتفاع تبدیل به رقابتی طبیعی برای عرض‌اندام اقتصاد سیاسی کرد. گیدئون در کتاب فضا زمان معماری تصویر جالبی از رقابت اقتصادی برای رسیدن به امکانات ارائه می‌دهد. او می‌نویسد در مکتب شیکاگو به ویژه شیکاگوی دوران پسااستعماری تلاش برای نشان‌دادن قدرت و ثروت عظیم ‌سازی و رجعت به نشانه‌ها بود، اما در آغاز قرن بیستم تراکم ساختمان‌ها معماران را به سوی یافتن راه‌حل‌هایی برد که تأمین نیازهای ساختمان و ساکنانش اهمیت داشت؛ ولی معماری پس از جنگ جهانی دوم به توده‌ای تبدیل شد که دیگر معیار شهرسازی در دو بعد طرح جامع جا نمی‌شد، سوپراستودیو و آرشیگرام واکنشی بودند به این حجم ساخت‌وساز تلاش‌های آنها و بعدا تئوری‌پردازی رم کولهاس به معیاری برای برخورد با مقیاس حجمی تبدیل شد. شاید حتی در مخیله آنها نیز توده‌زدایی معنایی نداشت. به واقع، غول‌های شهری «تنها سر بر می‌آوردند» آیا امکان مرگ آنها وجود داشت؟ جریان سرمایه امکان ازمیان‌برداشتن احجام را نمی‌داد، رقابت بر سر «جا» نه فقط نمادین است؛ بلکه مبتنی بر سیاست آزاد اقتصاد امری کاملا طبیعی است. شهر در ارتفاع ابتدا وجهی نمادین و از پس آن اسطوره‌ای برای تثبیت ذهنی در میان اذهان نیز پیدا کرد و در فرهنگ اسطوره‌ساز پاپ «گاتهام[2]» به شهری تبدیل شد که سرمایه‌داری هم تولید‌گرش و هم نجات‌بخش‌اش است، اسطوره بتمن فقط در میان توده‌ها در بستری گفتمانی مابین توده بی‌شکل معنی می‌یابد. تصور مرد عنکبوتی و بتمن در شهر دو بعدی مضحکه‌ای بیش نیست. شهر هدف تهاجم قرار می‌گیرد، تخریب می‌شود؛ اما حتی در اوج انهدام خط آسمان خود را حفظ می‌کند؛ چراکه ابدیت جزء لاینفک سیمای متروپلیس[3] سرمایه‌داری بود. تأکید می‌کنم، بود». سؤالی مطرح می‌شود آیا کازموپولیتن نیویورک که از جنون جنگ جهانی دوم جان سالم به در برد از حمله تایتان‌ها از ورای آب‌ها جان سالم به در خواهد برد؟ 11 سپتامبر به وقوع پیوست تا نیویورک -مظهر آمریکا شاید بتوان گفت خود آمریکا و برون‌داد سیاسی لیبرالیسم در رادیکال‌ترین وضعیت تاریخی‌اش از زمان کلاسیک‌های اقتصاد قرن هفدهم تاکنون - هدف حمله واقع شود؛ به همین دلیل بود که جورج بوش در بیانیه‌اش پس از حمله به برج‌ها اعلام کرد «ما مورد حمله واقع شده‌ایم» در هیچ‌کدام از جنگ‌های قبل از 11 سپتامبر در بدترین وضعیت‌شان، هیچ‌کدام برای هیچ دولتمردی از ایالات متحده آمریکا شائبه حمله را تداعی نکرد، اما حمله به برج‌های دوقلو نبردی تمام‌عیار بود؛ چراکه دشمن ملت یا ساختار، نظامی منظم نبود تا با او وارد جنگ و نبردی برای اعاده حیثیت شوند، پس درست و شاید محافظه‌کارترین تصمیم، بازتعریف احجام ازدست‌رفته بود برای نواختن کوس نبرد؛ اما سؤال اینجاست: «چرا معماری تصمیم به بازتعریف حجمی کازموپولیتیک برای نیویورک نگرفت؟ آیا این خط‌مشی استقبالی نبود از «توده‌زدایی؟» زمین صفر، عبارتی که بعد از 11 سپتامبر برای توصیف نقطه انهدام انتخاب شد، حامل پارادوکسی است؛ هم انهدام و هم آغاز، و این مسئله تبدیل به تصویری مفهومی شد برای بستر باقی‌مانده از برج‌های تجارت جهانی، به عبارت دیگر اسم‎‌گذاری نشانی داشت از آنچه انسان غربی پس از جنگ سرد برای تولید مبارزه‌ای آرمانی از دست داده بود. خالی‌شدگی فضا امکان تولید دوباره نوستالژی دنیایی آخر‌الزمانی را می‌داد که برای تربیت قهرمانانش نیازش را احساس کرده بود. اما چه چیز باعث شده بود بزرگ ترین تئوری‌پردازان جهان، حتی سرویس‌های اطلاعاتی در مخیله خود به حمله به آمریکا در این مقیاس فکر نکنند. آین رند در کتاب «اطلس شانه‌هایش را بالا انداخت» دنیایی را توصیف می‌کند که در قالب آن علم همه‌چیز را تحت نظامی مکانیستی و برآمده از تولید هوش مصنوعی کنترل می‌کند و نظام انفورماتیک امکان کنترل و نظارت بر همه شئون را فراهم آورده است. بزرگ‌ترین خلاقان عرصه «سیلیکون ولی»، ازجمله استیو جابز از آین رند بهره می‌گیرند و با اعتقادی راسخ خود را از پیروان رند می‌دانند. هنگام انتخاب بیل کلینتون به عنوان رئیس‌جمهور وضعیت اقتصادی آمریکا روبه‌ضعف نهاده بود و تصمیم‌گیرندگان اقتصادی آمریکا تصمیم به تولید رقابت طبیعی برای بازیافت اقتصادی آمریکا گرفتند و تئوری رند مبنی بر بازار laissez fair و نظارت بر بازار از طریق کامپیوتر و نظام‌های انفورماتیک را در دستور کار قرار دادند، نظر بر این بود که دیگر نیازی به حضور اطلس برای به دوش‌کشیدن بار جهان نیست و هر کس بار خودش را به دوش خواهد کشید. دوربین‌ها و چشمان مصنوعی بر همه‌چیز نظارت خواهند کرد و اقتصاد، سیاست، امنیت و جامعه زیر نظارتی نامحسوس به حرکت خود ادامه می‌دهد، اما نیرویی از دل خاورمیانه سر برآورده بود که به سازوکار نظارت انفورماتیک پی برده بود و می‌دانست دیگر اطلسی نیست که بار جهان را به دوش بکشد و در این جزایر سرگردان اقتصاد نئوکلاسیک که هر جزیره در رقابتی برای رشد بیشتر به دیگران هیچ وقعی نمی‌گذارد، می‌توان نامحسوس میان‌شان شنا کرد و هر آن خطرناک‌تر از همیشه به نشانه‌های سرگردان اقتصاد سرمایه‌داری حمله کرد؛ به عبارتی بتمن و مرد عنکبوتی رقیبی پیدا کرده بودند که بهتر از آنها گاتهام را می‌شناخت. ضدقهرمان آخرین قسمت از سه‌گانه بتمنِ نولان هنگام رویارویی با بتمن او را خطاب قرار می‌دهد و می‌گوید: «اگر تو برای پنهان‌شدن به تاریکی پناه می‌بری، من زاییده تاریکی هستم». گاتهام با نیرویی روبه‌روست که از فضای بینابین احجام اقتصادی، سیاسی، معماری و حتی انسانی غرب به‌خوبی آگاه است؛ چراکه زاییده همین فضاست؛ فضاهایی بینابینی که اقتصاد آمریکا آن را فراموش کرده بود و هر بنگاه اقتصادی فقط ساحل امنی برای خود تدارک دیده بود تا هرروزه بزرگ‌تر و قدرتمندتر از گذشته باشد. انهدام برج‌های دوقلو نه فقط حمله به کشور آمریکا، بلکه نماد آغازی بود بر اقتصاد سرمایه‌داری نوکلاسیک، آمریکا تنها سالی چند پس از حمله به برج‌های دوقلو بزرگ‌ترین و تاریک‌ترین دوران بحران اقتصادی خود را تجربه کرد. بعضی حمله به برج‌های دو قلو را نماد انهدام می‌بینند؛ اما این رویداد به واقع در امتداد انهدام اقتصادی حادث شد و فضاهایی فراهم کرد تا آمریکا فضاهایی را تصور کند که چه به لحاظ اقتصادی-سیاسی و چه به لحاظ معماری از ساختاری جزیره‌گون و در رقابتی شدید برای تولید معماری هرچه توده‌وار و انباشته به سمت شهری خالی از احجام به زدایش احجام فکر کند و بدون ترس از مخدوش‌شدن، شرایطی فراهم آورد تا دانیل لیبسکیند، فقط به دو ستون نور به یادمان برج‌های دوقلو، شهر را از احجام خالی می‌کند؛ این خالی‌شدن تصویری مفهومی از آرمان جدید آمریکا می‌دهد؛ آمریکایی که با به‌سر‌آمدن زمام‌داری دموکراتی به اسم اوباما تلاش دارد به دموکراتیزه‌کردن فضا یا به قول هانری لوفور «فضامندشدن فزاینده روابط اجتماعی» کمک کند. شاید اطلس دوباره آمده تا دنیا را به دوش کشد. [1] کنترل اقتصادی یک جامعه به سه شکل امکان‌پذیر است الف)کنترل کاملا دولتی ب) کنترل نیمه دولتی ج) laissez fair عبارتی است که برای اقتصادی قائلند که رها می‌شود برای حرکتی طبیعی و به امید یافتن راهی برای رسیدن به تعادل [2] گاتهام معادلی بود برای ابرشهرهای آمریکا در آینده، تصویر واضحی از آمریکا در اذهان عمومی، البته معادل‌های بسیاری حتی بدون عنوان برای مثال در بلید رانر برای ابرشهر‌های آمریکا آمده است؛ اما گاتهام نمونه‌ای‌ترین پروتایپ برای شهر و سرمایه است. [3] اشاره‌ای است به متروپلیس فیلم ماندگار فریتس لانگ که تصویرگر معماری و فیزیوکراسی به ویژه می‌توان آموزه‌های آدام اسمیت را به طرز چشم‌گیری در آن بازخوانی کرد

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.