به بهانه گزارش مجله «ساینس» از فرایند تولید علم در ایران
تولید و نشر علم، فرایندی جهانی است
مهدی زارع*
هفتهنامه علمی عمومی معتبر «ساینس» در آمریکا از سوم جولای 1880 برای ترویج علم و از 1979 بهعنوان نشریه انجمن آمریکایی توسعه علم (AAAS) به منظور عمومیسازی علم منتشر میشود. این مجله در شماره 6252 خود در ماه سپتامبر 2015، گزارشها و یادداشتهایی را به قلم «ریچارد استون» (دبیر اخبار بینالمللی مجله) منتشر کرد. گزارشهای یادشده حاصل سفر این نویسنده در مردادماه 94 به ایران و بازدید او از چند پژوهشگاه، دانشگاه، مرکز پژوهشی، وزارت علوم و سفر به ارومیه برای بازدید از دریاچه ارومیه بود. وی در این گزارشها، ضمن اشاره به فرایند تولید علم در ایران، مصاحبههایی با وزیر علوم و معاون پژوهشی وزیر و همچنین دکتر «رضا منصوری» انجام داد و در نهایت به چالشهای کنونی توسعه علم در ایران پرداخت. در این یادداشتها، بهویژه بر مسئله تحریمها و اثر آن بر فرایند تولید علم در ایران و همچنین در ایرانِ پساتحریم از دیدگاه نویسنده و همچنین مصاحبهشوندگان (در پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، پژوهشگاه رویان، پژوهشگاه دانشهای بنیادی، دانشگاههای تهران و صنعتی شریف و...) اشاره شده است. نگارنده درباره این گزارش و همچنین این دست یادداشتها نظراتی دارد که میتوان آنها را به صورت زیر ارائه کرد:
1- نفس مطرحشدن فرایند تولید علم در ایران در سطح بینالمللی (بهویژه هنگامی که منصفانه و محترمانه نوشته شده باشد)، بسیار خوب و بهنفع ارتباط بینالمللی علمی در ایران است. ما در شرایطی هستیم که میتوانیم با ارتباطات بینالمللی، بسیاری از قابلیتهای خود را توسعه دهیم و زمینههای بهرهمندی از امکانات بینالمللی را پدید آوریم. 2- مجله معتبر «ساینس» و دبیر اخبار بینالملل، آن گزارشها را بهصورت واقعبینانه و منصفانه منتشر کردهاند؛ بنابراین اعتبار مجله و نویسنده نیز در طرح مناسب فرایند تولید علم در ایران در شماره اخیر این هفتهنامه بسیار مفید است. 3- بر اثرهایی که تحریمها در رشد قابلیتهای علمی و فناورانه در ایران داشته است در یادداشتها و مصاحبهها تأکید شده است و همزمان، در این گزارشها به نقش منفی تحریمها در مسدودکردن راههای فعالیتهایی که هرگز ربطی به موضوعات تحریم هم نداشتهاند، اشاره شده است. 4- به نوع و سبک گزارشنویسی به زبان انگلیسی برای چنین نشریه معتبری نیز باید از سوی روزنامهنگاران علمی ما توجه شود. (بهعنوان مدلی برای نوشتن گزارش با استاندارد و کیفیت بالا.) 5- البته باید توجه کرد این گزارش آینه تمامنمای همه قابلیتهای کشور ما در زمینه علم و فناوری یا الزاما منتقد کلیه فرایندها برپایه سامانه مفصلی از دادههای قابل ارزیابی و نقد در فرایند تولید علم در ایران نیست (به احتمال فراوان، هدف نویسنده گزارش نیز چنین نبوده است). گزارش، شرح سفری است براساس محلهایی که از آنها بازدید شده و در هر محل نیز صرفا همان جنبه که دیده شده، در نوشتهها مطرح شده است. 6- بعضی واکنشها به انتشار چنین گزارشی (در حدی که نگارنده در جریان قرار گرفت)، اغراقآمیز، شبهعلمی و تا حدی حماسی (!) بود. بعید است خود نویسنده گزارشها نیز در کار حرفهای خود به چنین باورهایی رسیده باشد (استفاده از صفتهایی همچون «کلیدی»، «شکوفایی» و...، که بعضا برای ابراز مسرت از انتشار گزارشهایی از دستاوردها و محصولات ایران در این شماره ساینس به کار رفت، نمونهای از این اغراقهاست). بهتر است نگاهی منطقی، بدون ذوقزدگی و واقعبینانه به قابلیتهایمان داشته باشیم. 7- کارهای علمی انجامشده در ایران در گستره زمانی طولانی (در بازههای زمانی بیش از پنج و گاهی 10 سال) شکل گرفتهاند. مطالعه و ارزیابی هر گزارش منتشرشده در هر مقطع زمانی را باید با لحاظکردن این نکته انجام داد. کارهای علمی مهم و بزرگ ناگهانی اتفاق نمیافتند. معمولا پروژهها زمانبر و طولانی هستند. بسیاری از نکتههای مثبت و منفیای که در گزارشها و مصاحبههای اخیر در مجله ساینس مطرح شدهاند، حاصل همین فرایندهای طولانی و زمانبر هستند. نسبتدادن نکتهها (و فرایندها)ی مثبت و منفیای که در این گزارش آمده است، به بازه زمانی حاضر (یکسال اخیر) به گمراهی و دیدی غلط و نتیجهگیری غلطتری خواهد انجامید. 8- بههرحال فرایند تولید و نشر علم، فرایندی بینالمللی و جهانی است. ما نیز برای حضور بینالمللی به امکانات و ابزارهای گوناگونی نیاز داریم که یکی از آنها نیز دعوت از نویسندگان معتبر و مشارکت در انتشار و ترویج منصفانه (ونه الزاما تبلیغاتی) فرایندها و چالشهایی است که در راه تولید علم و توسعه فناوری در ایران وجود دارد. مشارکت در این فرایند و تلاش و حمایت از اینکه خود دانشمندان ایرانی و روزنامهنگاران علم در ایران در نشر بینالمللی گفتوگوها و تهیه گزارش از ایران برای انتشار در مجلات بینالمللی علمی عمومی (ترویجی) معتبر، مشارکت کنند، کمک به بینالمللیکردن فضای توسعه علم در ایران و البته کمکی به تولید علم با استاندارد و کیفیت بینالمللی در ایران است. * عضو هیأتعلمی پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.