|

راوی مرثیه‌خوانِ سرزمین مادری‌ام

جواد طوسي

فرصتی پیش‌ آمد تا نمایش‌نامه «فصل شکار بادبادک‌ها» به کارگردانی جلال تهرانی را در سالن اصلی تئاتر شهر در روزهای آخر اجرایش ببینم. از آنجا که جلال تهرانی را آدمی با دغدغه‌های دلسوزانه فرهنگی می‌دانم (همین پاتوقی که با عنوان «مکتب تهران» در خیابان آبان جنوبی راه انداخته یک نمونه مثال‌زدنی‌اش است)، ترجیح دادم این یادداشت دیرهنگام را درباره کار اخیرش بنویسم.با همین دوکاری که از جلال تهرانی دیده‌ام (سیندرلا و فصل پرواز بادبادک‌ها؛ دودلقک‌ونصفی را ندیده‌ام)، کم‌وبیش به علایق و سبک و شیوه کارش پی برده‌ام. او در عین وفاداری به مفهوم و ذات تئاتر، می‌خواهد در اجرا و روایت به قالب و بیانی نو و متفاوت دست یابد. آنچه برای تهرانی بیش از همه چیز اهمیت دارد، «فرم» است. ولی اگر بپذیریم که فرم در کلیت و جزءبه‌جزء یک اثر هنری و نمایشی ‌باید حضور مناسب و منطقی داشته باشد، بهتر می‌توانیم به نقاط قوت و ضعف «فصل شکار بادبادک‌ها» (در مقایسه با سیندرلا) بپردازیم.کل متن «فصل شکار بادبادک‌ها» را یک تک‌گویی طولانی تشکیل می‌دهد. طبیعتا برای بازیگری چون بهنوش طباطبایی اجرای چنین نقشی که در طول 75 دقیقه باید به‌عنوان راوی حرف بزند و موقعیت‌های نمایشی و شیوه‌های بیانی متفاوتی داشته باشد، سخت و طاقت‌فرساست. او در جاهایی موفق عمل کرده و در بعضی قسمت‌ها نتوانسته آن‌گونه که باید حس موردنظر در گفتار را القا کند. تهرانی با اتکا به این راوی غیرمتعارف خود و وام‌گرفتن از بیانی آمیخته با واقع‌گرایی و سوررئال، می‌خواهد به یک تبارشناسی تاریخیِ معاصر بپردازد و از فئودالیزم عبور کند و به «تمدن بزرگ» وعده‌داده‌شده پوزخند بزند و در موقعیت تاریخی جنگ در این دوران قرار گیرد و نگاه بدبینانه (و بهتر بگویم واقع‌بینانه‌اش) را متوجه ضایعات جنگی و انسانی ناشی از آن کند. در‌عین‌حال او براساس نگاه و دغدغه‌های روشنفکرانه‌اش نمی‌خواهد آدمی محصور‌شده در نوستالژی باشد. چنان‌که راوی در کنار اشاره به کودکانه‌ها و بادبادک‌‌هوا‌کردن و تیله‌بازی، در جایی می‌گوید: «اگه گذشته خوب بوده مفت چنگم، اگه بد بوده به درک».در وجه رئالیستی این روایت، با زنی خودگم‌کرده روبه‌رو هستیم که بچه‌محل قدیمی و سنتی و عشق لاتش به نام موسی عاشق و شیدایش می‌شود، ولی وصلتی صورت نمی‌گیرد تا عاشق ناکام به جبهه می‌رود و شهید می‌شود. تهرانی در امتداد این نقل‌ عاشقی و هجرانی، به جامعه در حال گذار معاصر و وجوه ملتب و خاکستری‌اش با کلامی کنایه‌آمیز اشاره دارد. اما موتیف و ترجیع‌بند نمایش‌نامه «فصل شکار بادبادک‌ها» لحنی چندوجهی دارد که آمیزه‌ای از «اَبزورد» و اراده‌ای نیچه‌ای (با اجرائی نمایشی و- تعمدا- غلوآمیز) است. آیا این راویِ غریب که با همه عشق و استیصال و عصیان و آشفته‌حالی‌اش می‌خواهد از رازهای سرزمین خود بگوید و تکیه‌کلامش «من قوی و بااراده‌ام، من مهم و بالغم» است، تصویری دفرمه و پرسایه و روشن از «مام میهن» نیست؟ در این کلاژ تأویل‌گونه و تلخ،‌ تقدیرگرایی تا آنجا مجاز است که «همه راه‌ها به رم ختم شود». جلال تهرانی محدودیت‌ نمایشی کارش با یک بازیگر و مونولوگ طولانی، که البته نمی‌‌تواند برای هر بیننده‌ای جذاب و شنیدنی باشد، را خواسته با یک گروه سه‌نفره متشکل از نوازندگان گیتار، ویولنسل و دودک جبران کند. به‌هرحال در مقایسه با جاذبه‌های نمایشی و تعدد بازیگران و تعادل فرم «در سیندرلا» کار اخیر او یک تجربه موفق رو به جلو به شمار نمی‌آید. در نگاهی حرفه‌ای به موقعیت تئاتر در جامعه ما و ارزیابی و آسیب‌شناسی مخاطب منفعل و خلع‌سلاح‌شده و ذوق‌زده این زمانه، که نیاز مبرم به جهت‌دهی درست دارد، باید دید که اساسا این حجم مونولوگ و اتکای بیش از حد به کلام (آن هم با این لحن ترکیبی) منطق‌پذیر است؟ البته واقع‌بینانه باید گفت که جلال تهرانی از این حیث نسبت به همکار خلفش در این وادی (محمد چرمشیر) موفق‌تر عمل کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.