|

درباره مفهوم شهر به بهانه انتشار کتاب خاطره شهر

توهمات یک شهر ازدست‌رفته

تا آنجا که می‌دانیم داستان تمدن بشری از ابتدا با نوعی دستور شرطی شکل گرفته است. تمدن به انسان حکم می‌کند. حکمی که سرکوبی شدید را در پی دارد. انسان توسط تمدنی که خود ساخته سرکوب می‌شود. تمدن از او می‌خواهد تا در ازای امنیت و آرامش دست از برخی از امیال خود بکشد. امیالی که در بطن و متن تمدن باقی ماندند و خود را به اشکال مختلفی چون اضطراب، افسردگی، هیستری، پارانویا و در نهایت شیزوفرنیا نمایش دادند. دلیل تمامی این اختلالات عصبی-روانی همان مشروط‌شدن انسان بود توسط تمدن. چیزی را از دست بده تا چیزی مهم‌تر را به‌دست آوری. اما در اوایل قرن بیستم معلوم شد که انسان متمدن همه چیز را داده و تنها شبح و توهمی از امنیت و رفاه اجتماعی را به‌دست آورده و نه بیشتر. داستان تمدن چه شرقی و چه غربی آن، داستان خسارت شدید بشر است. خسارتی که او را از غار بیرون آورد و به اوج مادی و پنت‌هاوس‌نشینی رساند. حال این انسان که از مفاهیمی چون طبیعت کاملا جدا شده است در مرکز ماحصل و نتیجه عملکرد حداکثر سه‌هزار ساله خود زندگی می‌کند. جایی به نام شهر و ابرشهر. شهر نتیجه مادی، ملموس و گریزناپذیر تمدن است. شهر نماینده تمدن است. شهر کتاب باز و بسته تمدن است. با نماهایی دور و نزدیک و گاه بسیار بسیار نزدیک‌تر. نماهایی آن‌قدر نزدیک که دیده نمی‌شوند. شهر دو گستره اصلی را در بر می‌گیرد. گستره فردی و گستره جمعی. بیرون و درون دارد. اما ضلع سومی نیز هست. گستره عمومی. شهر خود تفاوت‌هایی بین این سه گستره به‌وجود می‌آورد. گستره فردی نه‌تنها در منزل و سکونتگاه‌ها بلکه در سطح شهر نیز روی می‌دهد. آن‌ زمان که با تلفن همراه خود به مکالمه مشغول هستید بدون توجه به دور و اطرافتان، شما در گستره فردی خود قرار گرفته‌اید. باید توجه داشت که این حوزه‌های سه‌گانه اشکال به‌شدت متنوعی دارند که در حوصله این بحث نیست. اما مفاهیمی چون فردیت و جمعیت در شهرهای امروزی کاملا دگرگون شده است. دو بخش یا دو حیطه دیگر یعنی حوزه جمعی و عمومی دارای همپوشانی‌هایی هستند. لبه‌های این ‌دو حوزه در بسیاری از موارد به هم برخورد می‌کنند. این برخورد در شهر به وقوع می‌پیوندد. شهر است که باعث می‌شود شما از خیابانی شلوغ و پر‌ازدحام ناگهان وارد یک سالن کنسرت بشوید. این‌گونه از گستره عمومی وارد گستره جمعی شده‌اید. سالن یک سینما، تئاتر و تالارهای وسیع یک موزه قبل از اینکه واجد تعریفی کاربردی- کالبدی باشند دارای تعریفی «کنشی-ارتباطی» هستند. چگونه یک حیطه عمومی خود را با یک حیطه و محیط جمعی مرتبط می‌کند؟ این سؤال چالش‌های بزرگی را برای طراحان شهری به‌وجود آورده است. چگونگی‌ها در این مقوله بیشترین انرژی را از انسان می‌گیرد. شهر به‌عنوان یک نماینده تمدنی به انسان یاد می‌دهد تا بر مبنای هنجارهای تمدنی و فرهنگی چگونه بین این سه حوزه ارتباطی کاملا منطقی برقرار کند تا بتواند به روزمرگی خود بپردازد. اختلاط مرزهای این سه گستره در بسیاری از مواقع باعث ایجاد چالش‌هایی بزرگ می‌شود. تجمع‌ها، پراکندگی‌ها، توسعه طولی و عرضی یک شهر، زیرساخت‌ها و به‌خصوص مسئله آینده‌نگری (فوتوریسم) در نحوه پردازش ایده‌ها و آمایش آن بسیار حائز اهمیت است. این اختلاط بین گستره‌های سه‌گانه و عدم مدیریت آن در شهری مانند تهران به‌خوبی دیده می‌شود. شهر تهران نمونه والایی است که می‌توان آن را در تمامی نهادهای علمی به مثال آورد تا شهرسازان از هرچه در تهران انجام شده دوری کنند. ابرشهری که با یک رویداد کوچک طبیعی تمامی سامانه‌هایش بر هم خواهد ریخت و رویداد تبدیل به بحران می‌شود. تمام نکته همین است چگونه باید از تبدیل یک رویداد به بحران جلوگیری کرد؟ سؤالی که پاسخی برایش در تهران پیدا نخواهد شد. (حال کاری به چالش‌های زیست‌محیطی و انرژی مصرفی تهران نداریم که این خود فرصتی جداگانه را می‌طلبد). شهر آموزش انسان را از همان بدو کودکی آغاز می‌کند و به او یاد می‌دهد تا چگونه در گستره جمعی به کنشی فعال بپردازد. مدنیت در هزاره سوم تنها در کتاب‌های درسی آموزش داده نمی‌شود بلکه طراحی شهر و معماری مربوط به آن است که انسان را با مفاهیم از‌دست‌رفته آشنا می‌کند. مفاهیمی که صرف‌نظر از دورنمای نوستالژیک خود چیزی را برای امروز نیز بیان می‌کنند. رسانه‌های دیداری نه به‌مثابه هنر، بلکه به عنوان «رسانه» نقش کلیدی و مهمی در این بین ایفا می‌کنند. گرافیک محیطی، عکس و سینما در حوزه‌های جمعی و عمومی می‌توانند اسناد تصویری فراوانی را در جهت مدنی‌کردن انسان ارائه دهند. بازنمایی آنچه که شهر بوده و حال دیگر نیست تنها بخشی از این توانایی است. کتاب «خاطره شهر، بازخوانی سینماتوگرافیک شهر ایرانی» دست به همین تلاش زده است. این کتاب در طراحی ایده موفق بوده است اما در ارائه یا رئالیزه‌کردن ایده یک اثر تا حدی شکست خورده است. زیرا به دوره‌ای از سینمای ایران و ارتباط آن با شهر تهران پرداخته که مفاهیم علمی و تئوریکی چون جامعه‌شناسی شهری، معماری انسان‌گرا، معماری-مردم‌شناسی به محیط آکادمیک و هنری ایران راه پیدا نکرده بود. تطبیق و خوانش تئوری‌های زیمل و والتر بنیامین با سینمای نوپای ایران در این کتاب بسیار برجسته شده تا اثر علمی و موجه جلوه کند. کدام کارگردان در اواخر دهه چهل و سپس پنجاه خبر از آرای والتر بنیامین داشته؟ البته این عادت بسیاری از پژوهندگان ایرانی است. مسئله بعدی انتخاب آثاری است که به‌نظر نویسندگان (چهار نویسنده برای تألیف 160 صفحه کتاب) می‌توانند زمینه‌ای برای تحلیل ارتباط تصویر سینمایی با شهر باشند. آیا به‌واقع کارگردانی مانند مسعود کیمیایی در زمان ساخت گوزن‌ها مطالعه‌ای بر روی کالبدشناسی معماری سنتی تهران انجام داده؟ بعید است و همزمان آرای زیمل را هم می‌خوانده یا این گذاشتن دو صفحه بی‌ربط بر روی یک دیگر از سمت مؤلفان است؟نکته دیگر اینکه مخاطب فرضی این اثر کیست؟ معماران؟ کارگردانان سینما؟ علاقه‌مندان به بهروز وثوقی و ناصر ملک‌مطیعی؟ کتاب در میانه راه هدف را گم می‌کند و مواد تولیدی آن به‌طور مرتب سرشار می‌شود از اصطلاحاتی کلیشه‌ای و استریوتایپ‌هایی چون: «انسان گرفتار در شهر، پول و مادیات، شلوغی شهر، مصرف‌گرایی و کالایی‌شدن انسان و ...» در باب برگردان اصطلاحاتی چون مدرنیته، مدرنیسم، مدرنیزه و مدرن هم مؤلفان دچار سوءتفاهم‌هایی شده‌اند که اگر به آنها بپردازیم ما هم به دام کلیشه‌پردازی افتاده‌ایم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.