|

به بهانه مرگ «الیور ساکس»، پزشکی عصب‌شناس و هنرشناسی مغزکاو

آن‌گاه که یکه‌سواری از حرکت بازمی‌ایستد!

عبدالرحمن نجل‌رحیم - عصب‌شناس و عصب‌پژوه

«الیور ساکس»، عصب‌شناس (نورولوژیست) بود، اما فراتر از یک عصب‌شناس یا متخصص مغز و اعصاب بود که ما در ایران و در سرتاسر دنیا می‌شناسیم. طی نزدیک به 20سالی که از جلسات عصب‌پژوهی اجتماعی ما در بیمارستان شهدا (تجریش) می‌گذرد، کمتر جلسه‌ای بود که از او و کارهای برجسته‌اش سخن به میان نیامده باشد. هستند پزشکانی که به ادبیات، شعر و هنر علاقه‌مند می‌شوند و در کنار حرفه خود یا گاه به قیمت کنارگذاشتن حرفه طبابت به کار نویسندگی یا رشته‌های دیگر هنری می‌پردازند یا درباره مشکلات حرفه‌ای و مسائل اجتماعی می‌نویسند، که ممکن است در آن حیطه‌ها موفق هم باشند. ولی کار «الیور ساکس»، فراتر و خلاقانه‌تر از این بود. او به عمق کارکرد مغز و ذهن بیماران خود نفوذ می‌کرد و از طریق آمیختن دانش مغزکاوانه خود و نزدیک‌شدن با احساسات همدلانه به بیماران خود، تلاش می‌کرد تا به کشفی نو در زوایای تاریک و پیچ‌درپیچ مدارهای مغز و ذهن آنها دست پیدا کند.قصه‌های بالینی او که مانند نوول‌های نورولوژیستی است، درعین‌حال که از رازهای پنهان ضمیر انسان پرده برمی‌دارد، ما را به ابعاد انسانی وجود خود، آگاه می‌کند. او در کتاب «پایی برای ایستادن» (1974)، حکایت پاره‌شدن عضله چهارسر ران خود، هنگام فرار از گاوی وحشی در کوهستانی در نروژ را نقل می‌کند و این‌بار او خودش با همه تجربه بالینی و علمی، راوی درد و رنج، در تنهایی خود است (منظر اول‌شخص)؛ مردی که در بیمارستان پای بی‌حرکت گچ‌گرفته خود را گم می‌کند. در این کتاب او به‌نوعی هستی‌شناسی بالینی یا نورولوژی اگزیستانسیالیستی نزدیک می‌شود. «الیور ساکس» شیوه غیرمتداول خود در دنباله‌گیری به‌هم‌آمیختن علم و هنر و نگاهی همه‌جانبه انسانی در کارش را مدیون استادی پیش‌کسوت می‌داند که هرگز او را ندید و فقط از طریق نوشته‌ها و نامه‌ها با او در ارتباط بود. او کسی جز «الکساندر لوریا»، بنیان‌گذار روان‌شناسی مغزمحور (نوروپسیکولوژی) روسی نبود، که قبل از «ساکس» شرح‌حال‌نویسی با مشاهدات طولانی در روابط همدلانه با بیماران با صدمه مغزی را شروع کرده بود. «ساکس» همیشه از همکاران روزافزون عصب‌شناس دیگر خود که طبق آموزش‌های مدرن آکادمیک هرچه‌بیشتر از توصیف آمیخته با احساسات همدلانه در شرح‌حال‌نویسی طولانی همراه با جزئیات بیماران خود، پرهیز می‌کردند، انتقاد می‌کرد. اما گویا اکثریتی که فناوری با محاسبات کاسبکارانه را در این رشته، مایه پیشرفت می‌دانستند، حوصله گوش‌فرادادن به توصیه‌های «ساکس» را نداشتند. به همین خاطر است که «ساکس» قبل از مرگ، بنیادی عام‌المنفعه از خود به‌جا گذاشت که هدفش افزایش فهم مغز و ذهن انسان از طریق روایت شرح‌حال موردی و نگاهی انسانی به بیماری‌های نورولوژیک است. کارهای او در جامعه و میان مردم انعکاس شگفت‌انگیزی داشت. کتاب‌هایش پرفروش شد. کتاب «بیدارشدگان» (1973)، داستان انسان‌های بیدارشده از خواب در حالت مومیایی، با حرکات منجمدشده، ناشی از ورم مغزی ویروسی همه‌گیر در بیمارستانی در نیویورک و تلاش برای درمان آنها با دارویی جدید به نام ال‌دوپا، برای «ساکس» شهرت آورد. «هارولد پینتر»، نمایش‌نامه‌ای بر اساس آن نوشت و در سال‌1990 هالیوود فیلمی موفق با درخشش «رابرت دونیرو» و «رابین ویلیامز» ساخت. با اقتباس از کتاب «مردی که کلاهش را با زنش عوضی گرفته بود» (1985)، «پیتر بروک» تئاتری روی صحنه برد، که در لندن شانس تماشای آن را داشتم. اپرایی بر اساس داستان این کتاب توسط «مایکل نیمن» و «کریستو رولنس» روی صحنه رفت که در جریان یکی از اجراهای آن در حاشیه کنگره نورولوژی جهانی در لندن، اولین‌بار «الیور ساکس» را از نزدیک دیدم، درحالی‌که بیش از 30سال او را از طریق نوشته‌هایش می‌شناختم و از نظر اندیشه و احساس به او نزدیک بودم. در سال گذشته بخش‌هایی از کتاب‌های «موسیقی‌خواهی» (2007) و «توهمات» (2012) او توسط دکتر «باطنی» به فارسی ترجمه و در جلسات عصب‌پژوهی اجتماعی در بیمارستان شهدای تجریش بازخوانی شد. او در یکی از آخرین کتاب‌های خود، «چشم ذهن» (2010)، اشاره‌ای به سرطان چشم خود و علائم آن دارد. او داستان زندگی خود را در واپسین اوقات زندگی در کتاب در راه رفتن: یک زندگی (2015) می‌نویسد. خلاقیت او در نمایاندن زوایای کار مغز و ذهن انسان باعث شد که علاوه بر نوشتن، در کار ساختن مستندهای بسیاری درباره بیماران خود حضور پیدا کند، تا مردم بیشتری را با آنچه در مغزشان می‌گذرد، آشنا کند. توانایی‌های ناشناخته و کشف‌نشده‌ای از خلاقیت و هنر را در کارکرد مغز بیماران نورولوژیک، در اُتیسم، اسپرگر، تورت، نابینایان، ناشنوایان، پارکینسونی‌ها، سکته‌مغزی‌ها، توهم‌زدگان، کوررنگان و قطع‌عضوشدگان در خیال دارای عضو، جست‌وجو می‌کرد. او در راهی که می‌رفت، یگانه بود. افق دیدی گسترده و عمیق داشت. «ساکس» خود فکر می‌کرد که هیچ‌کس مانند کس دیگری نیست. وقتی کسی می‌رود، بخشی از ما می‌رود. گودالی در ذهن ما ایجاد می‌کند که پرشدنی نیست. پس از ریشه‌دواندن سرطان در جانش در واپسین روزهای زندگی، در 82سالگی، سپاسگزار موهبت فرصت لختی زندگی به‌عنوان جانداری متفکر روی کره زیبای زمین بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.