سیمای تار بیماریهای ژنتیک
پیشرفتها بهکندی جریان دارد
یوسف شفقتی -فوقتخصص ژنتیک
از هنگامی که مرگومیر بر اثر بیماریهای عفونی، رودهای و تغذیهای و نیز بیماریهایی مانند اسهال، وبا، حصبه، آبله، سرخک و... کاهش یافت، توجه پزشکان و خانوادهها به بیماریهای نادر معطوف شد، بیماریهایی که اساس ژنتیکی داشتند و اغلب هنگام تولد بدون علامت بودند. یعنی بیماران بهتدریج علامتدار و دچار معلولیت، عقبماندگی ذهنی و مرگ زودهنگام میشدند. این گروه از بیماریها به دلیل اینکه با وراثت مغلوب «اوتوزومی» منتقل میشوند (البته موارد نادری هم هستند که با وراثت مغلوب وابسته به X به ارث میرسند) در ازدواجهای فامیلی شایعتر بوده و با بروز یک مورد در خانواده با احتمال 25درصدی در حاملگیهای بعدی تکرار میشوند.
50، 60 سال پیش، کتابی با عنوان «الگوهای وراثتی مندلی در انسان» چاپ شد که در آن حدود هزار و 500 بیماری ژنتیکی فهرست شده بود. حدود 10سال پیش تعداد این بیماریها به شش تا هفتهزار افزایش یافت. هماینک تعداد این بیماریها به بیش از 22هزار نوع بیماری ژنتیکی فهرستشده رسیده است. با توجه به اینکه هر یک از ما دارای 35 هزار ژن هستیم، درصورتیکه هر ژن باعث ایجاد فقط یک بیماری در ما شود، در آینده 35 هزار نوع بیماری در انسان تشخیص داده و وارد این فهرست میشود. از این مجموعه بیماریها، بیش از 500 نوع بیماری بهعنوان بیماریهای متابولیک شناخته و فهرست شدهاند که از میان آنها حدود 40 تا 50 بیماری به دلیل شیوع بالای آن و ابتلای نوزادان به آن (که اغلب سبب معلولیت و مرگ زودرس در آنان میشود)، اهمیت ویژه دارند. شیوع برخی از بیماریهای متابولیک، یک در هر چهار تا پنج هزار تولد زنده است. برخی دیگر نادرند و شیوع آنها، یک در هر 50 هزار تا یک در صد هزار تولد زنده است. اما در مجموع باید گفت 20درصد بیماریهای دوره نوزادی و کودکی و به همین میزان مرگومیر نوزادان و شیرخواران را بیماریهای متابولیک تشکیل میدهد. در ایران که ازدواجهای فامیلی نسبتا شایع است، در مواردی که یکی از اقوام مشترک زوج دارای بیماری ژنتیک باشد، امکان بروز آن در فرزند بیشتر میشود. در مناطقی از کشور که شاهد بروز برخی معلولیتها هستیم، بررسی سابقه ژنتیک نشان میدهد که دو نفر نهتنها دخترعمو، پسرعمو که دخترخاله، پسرخاله نیز هستند و این مسئله احتمال ابتلا به بیماری ژنتیک را در فرزندانشان چند برابر افزایش میدهد. در اینجا آنچه اهمیت مییابد، موضوع غربالگری نوزادان با هدف شناخت بیماریهای ژنتیکی است. سابقه غربالگری نوزادان به اوایل دهه 60 میلادی برمیگردد. «رابرت گاتری» میخواست قبل از بروز نشانهها، بیماری PKU را تشخیص دهد. برای این کار تست غربالگری PKU به روش کیفی را ابداع کرد. به مرور زمان مشخص شد که بیماریهای مشابه دیگر را هم میتوان با روش غربالگری کشف کرد. بیش از 50سال در کشورهای توسعهیافته، این روش برای غربالگری PKU و چند بیماری دیگر به کار گرفته شد که نتایج چشمگیری را به همراه داشت. از اواخر دهه 60 میلادی، غربالگری نوزادی بخش مهمی از خدمات بهداشتی برای شیرخواران در ایالات متحده را تشکیل میداد که بهتدریج در سایر جمعیتها هم پیگیری شد. بعد از بهکارگیری تست «گاتری» بهتدریج فناوریهای دیگر هم وارد این عرصه شد. روشهایی مانند «کروماتوگرافی گازی» و... وجود دارد که دارای محدودیتهایی از قبیل بالابودن موارد مثبت کاذب، معدودبودن امکان تشخیص بیماریها، برخوردارنبودن از درجه حساسیت و طولانیبودن مدت زمان آمادهسازی نمونه برای آنالیز است. با معرفی تکنولوژیMS/MS و FAB در دهه 90 میلادی، تحول چشمگیری در غربالگری نوزادان پدید آمد، به طوری که با حذف مرحله جداسازی در روشهای معمول کروماتوگرافی، مدت آنالیز به کمتر از دو دقیقه کاهش یافت. مزیت دیگر این روش، حساسیت، دقت و ویژگی بالای آن نسبت به روشهای قبلی است. در چند دهه اخیر پیشرفتهای شگفتآوری در تشخیص، درمان و پیشگیری از بیماریها در تخصصهای گوناگون پزشکی به دست آمده است، با وجود این در زمینه شناخت بیماریهای ژنتیکی بهویژه بیماریهای متابولیک، سرعت پیشرفت بسیار کند است. همچنین متأسفانه به آموزش و پژوهش در زمینه بیماریهای متابولیک بهای لازم و کافی داده نشده؛ به همین دلیل هم بسیاری از پزشکان، دورههای طولانی پزشکی عمومی و حتی دورههای تخصصی را پشتسرگذاشته و به میدان کار وارد میشوند، بدون آنکه بهطور نظری و عملی با رویکرد بالینی استاندارد این گروه از بیماریهای بسیار مهم و معلولیتزا و کشنده، آشنا شده باشند. همانطور که اشاره شد این گروه از بیماریها، ارثی، ژنتیکی و اغلب اوتوزومی هستند و بروز بیماری در یک فرد از خانواده به این معنی است که خانواده در بارداریهای بعدی هم در معرض خطر است. برای دستیابی به تشخیص، کشف نقصهای آنزیمی ضروری است و در بسیاری از موارد شناسایی جهشهای ژنتیکی در ژنهای مسئول بروز بیماری هم ضرورت مییابد. با وجود آنکه در ایران برخی بیماریهای ژنتیک تازه شناخته شدهاند تا جایی که مثلا وضعیت مبتلایان به بیماری «کمخونی داسیشکل» و نیز بیماری «فنیلکتونوری» تا حدی معلوم شده است، اما متأسفانه اکثر بیماریهای ژنتیکی در کشور شناخته نشدهاند. نتیجه این نبود شناخت این است که در مورد شیوع انواع بیماریهای متابولیک در ایران اطلاع دقیق و مستندی وجود ندارد که این امر ایراد مهمی برای کادر پزشکی ما به شمار میرود. درحالحاضر ما با متخصصان ژنتیک و دیگر پزشکان در استانهای مختلف در تماس هستیم و از آنان میخواهیم تا جایی که در توانشان است، نسبت به تشخیص بیماریهای ژنتیک در آن منطقه اقدام کنند. البته اداره ژنتیک و سرطان وزارت بهداشت هم در سالهای اخیر برنامههایی را در قالب مطالعات پایلوت در مورد تالاسمی، ناشنوایی، فاویسم، هیپوتیروئیدیسم، فنیلکتونوری و کمبود آنزیم G6PF شروع کرده که احتمالا درباره سایر بیماریهای مهم و شایع متابولیک هم تسری خواهد یافت. امید میرود این اقدام به روشنشدن وضعیت دقیق و سیمای بیماریهای ژنتیک در کشور منجر شود. نکته مهم در غربالگری نوزادان این است که در صورت مثبتبودن تست غربالگری، باید تشخیص بیماری با روشهای مطمئنی تأیید شود. پس از تشخیص هم ضروری است امکانات برای درمان، پیگیری و پیشگیری از موارد بعدی در اختیار باشد. به عبارتی تنها انجام تست بدون اقدامات درمانی بعدی تلاشی بیهوده است و فقط سبب نگرانی و فشار روانی به خانواده خواهد شد. خوشبختانه وزارت بهداشت اخیرا مجوز ورود شیرهای رژیمی مخصوصی را برای نوزادان و کودکان مبتلا به بیماریهای متابولیک صادر کرده که این شیرها و غذاهای کمکی با قیمت بسیار ارزان در اختیار خانوادهها قرار میگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.