اهمیت غربالگری بیماریهای ژنتیک پیش از بارداری
جنبههای اجتماعی پیشگیری از معلولیت را جدی بگیریم
ابوطالب صارمی*
غربالگری با هدف جلوگیری از تولد فرزند معلول را میتوان گامی مؤثر برای کاهش معلولیتها در جامعه قلمداد کرد که هرچند راهی به سوی جامعه سالم است از بار سیستم درمانی تا حد زیادی خواهد کاست. خوشبختانه در سالهای اخیر اقداماتی در این زمینه انجام شده و هماینک بسیاری از غربالگریها مانند بیماریهای تالاسمی یا اختلالات ژنتیکی بارز به شکل روتین درآمده، دستورالعمل کشوری آن هم تدوین شده و در حال اجراست. در این نوع غربالگریهای ژنتیکی که در دوران بارداری (سهماهه اول و دوم) انجام میشود در صورتی که تشخیص داده شود، جنین به نوعی اختلال ژنتیکی مبتلاست که به تولد نوزاد معلول منجر خواهد شد، ختم بارداری اعلام و به مادر اجازه سقط جنین داده میشود که هدف از این اقدام، جلوگیری از تولد نوزادان معلول است. هرچند بیشتر تمرکز سیاستگذاران حوزه سلامت، جلوگیری از تولد نوزادان معلول آن هم در مرحله پیش از تولد است، اما بهطور کلی پیشگیری از معلولیتها را میتوان در سه سطح انجام داد: پیش از ازدواج، پیش از بارداری و پس از تولد. با توجه به رواج ازدواجهای خویشاوندی در کشور ما احتمال بروز معلولیت بیش از سایر جوامع است. زیرا همانطور که میدانیم در صورتی که هریک از زوجها دارای ژنهای معیوبی باشند در ازدواجهای خویشاوندی به دلیل آنکه احتمال به ارث رسیدن این ژن از دو طرف وجود دارد، شانس ابتلای نوزاد به این بیماریها بیش از دیگر افراد است که این امر لزوم مشاوره ژنتیک را از یکسو و غربالگری را از سوی دیگر ضروری میسازد. یکی از این معلولیتها، عقبماندگی ذهنی (مونگولیسم) و اختلالات ژنتیکی کروموزومی است که خوشبختانه با انجام غربالگریهای پیش از تولد هماینک تا حد زیادی در ایران مهار شده است. البته بهتر است این اقدامات پیشگیرانه را به جای مرحله پیش از تولد در مرحله پیش از ازدواج انجام داد. یعنی بهتر است دو نفر که قصد ازدواج دارند، ابتدا به مشاور ژنتیک مراجعه کنند تا شجرهنامه آنان بررسی و مشخص شود که آیا در خانواده آنها ژن معیوبی که مؤثر در تولد نوزاد معلول است، وجود دارد یا خیر که در صورت مثبتبودن این احتمال، باید به غیر از دختر و پسری که قصد ازدواج دارند، خانوادههایشان را نیز آگاه ساخت تا پیش از ازدواج تصمیم درست بگیرند. حال اگر بههرترتیبی این دو جوان قصد ازدواج داشته باشند، باید آنها را آگاه کرد که پس از ازدواج و قبل از بارداری حتما مورد مشاوره ژنتیک قرار بگیرند تا درصد ریسک در آنها بررسی شود و در واقع علاج واقعه قبل از وقوع صورت پذیرد. در زن و مردی که قبلا مشاوره شدهاند و احتمال فرزند معلول در آنها پیشبینی شده است، قبل از کاشتهشدن جنین باید، جنینها را به روش PGD در IVF غربال کرد. در این شیوه از چند جنین تشکیلشده در آزمایشگاه پس از بررسی، جنینهای حاوی ژنهای معیوب حذف شده و تنها جنینهای سالم به رحم زن منتقل میشوند که این روش شیوهای بسیار ایمنتر از غربالگری جنین حین حاملگی است. یعنی هرچند شاید بتوان با بررسیهای کروموزومی در دوران جنینی معلولیت جنین را به درستی تشخیص داد، اما زمانی که پزشک متوجه معلولیت در جنین میشود، مادر علاوه بر آنکه ناگزیر به سقط جنین میشود که خود عوارض جسمانی زیادی برای او به همراه دارد، متحمل عوارض روانی ناشی از سقط نیز خواهد شد. در صورتی که با تشخیص جنینهای سالم قبل از فرآیند لانهگزینی جنین، میتوان از همان ابتدا یک بارداری سالم را آغاز کرد.
حال در صورتی که مشاوره پیش از بارداری و غربالگری حین بارداری انجام نشود، میتوان با غربالگری بیماریهای متابولیک بیماریهای شایع نوزاد را بلافاصله پس از تولد تشخیص داد. در واقع بیماریهای متابولیک پس از تولد میتواند، تظاهراتی داشته باشد، مثل بیماری PKU که نوزادان مبتلا به آن با خوردن شیر عوارض پیدا میکنند. این بیماریها را میتوان با نمونهگیری از خون نوزاد سریع تشخیص داد و از معلولیت این کودکان در آینده پیشگیری کرد. در غیر این صورت این نوزادان در آینده به معضلی برای سیستم درمان جامعه تبدیل خواهند شد. پس در صورتی که مراکز تشخیصی بتوانند این نوع غربالگریها را انجام دهند، میتوانند از معلولیتهایی که هزینههای سنگینی در آینده خواهد داشت، جلوگیری کنند. البته این موضوع نیز باید از سوی سیاستگذاران حوزه سلامت به صورت یک استراتژی در سطح کلان کشور پایهگذاری و برنامهریزی شود. مسئله دیگر درباره امکان انجام این نوع آزمایشها در کشور است. از آنجا که تجهیز امکانات تشخیصی بیماریهای متابولیک از نوع مولکولی و بسیار هزینهبر است، این آزمایشها در تمام کشورهای دنیا انجام نمیشود و انجام غربالگری بیماریهای متابولیک نیازمند یک اقدام بینالمللی است. به عبارتی برخی کشورها را برای غربالگری چند بیماری تجهیز میکنند و برخی دیگر را برای دیگر بیماریها. ما نیز برای انجام این قبیل آزمایشها با کشورهای کرهجنوبی، ژاپن، بلژیک، فرانسه و آلمان همکاری و تبادل علمی داریم. یعنی آنها برخی تستها را برای بیماریهایی که در ایران شایعتر است، برای ما میفرستند و ما نیز برخی نمونهها را به کشور آنها میفرستیم. در این میان، اما آنچه مهم است، آنالیز آزمایشها و نتایج آنهاست که هماینک در داخل ایران انجام میشود و مشخص میکند که آیا یک نوزاد به بیماری خاص متابولیک دچار است یا خیر. در صورت ابتلای نوزاد به این بیماریها میتوان با روشهایی از قبیل تغییر نوع تغذیه و استفاده از موادغذایی خاصی که برای این نوزادان وجود دارد از ابتلای آنها به معلولیت جلوگیری کرد. اهمیت این مسئله از آنجا آشکار میشود که خانوادهای که یک کودک معلول دارد، میتواند به کمک علم ژنتیک بر این مشکل فائق آید تا از تولد فرزندان دیگری که مبتلا به این بیماری هستند، جلوگیری شود. در مجموع باید گفت هرچند شیوههای غربالگری پس از تولد که مهمترین آن غربالگری بیماریهای متابولیک نوزادان پس از تولد است، افقهای نوینی را در عرصه پزشکی برای مهار معلولیت در نوزادان با نقص متابولیک پیش روی پزشکان قرار داده است، اما توجه به جنبههای اجتماعی پیشگیری از معلولیت مانند مشاورههای پیش از ازدواج و بارداری بسیار مهمتر بوده و ضروری است کارشناسان، دولتمردان و بهطورکلی سیاستگذاران حوزه سلامت و بهویژه رسانهها در این حوزه وارد عمل شده و با اطلاعرسانی مناسب از هزینههای بعدی که به سیستم درمان کشور تحمیل خواهد شد، جلوگیری کنند. * فوقتخصص نازایی و ناباروری رئیس مرکز تحقیقات سلولی صارم
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.