لزوم غربالگری بیماریهای متابولیک ارثی در نوزادان در گفتوگو با «زهرا هادیپور»
تشخیص بهموقع، کلید طلایی پیشگیری و درمان بیماری
بنفشه پورناجی
اغلب کودکان سالم متولد میشوند، اما بخش عمدهای از بیماریهایی که درنهایت به اختلال رشد، تکامل و معلولیتها منجر میشود در بدو تولد با روشهای معمول قابل تشخیص نیست. نوزاد برخلاف ظاهر سالمش میتواند به بیماری متابولیک خطرناکی مبتلا باشد که والدین و پزشک او از آن آگاه نبوده و پس از مدتی به معلولیت ذهنی یا جسمی او منجر شود. یافتن بهموقع این افراد مبتلا و مداخله درمانی زودهنگام میتواند از این عوارض پیشگیری کند. راهاندازی بخش غربالگری 45 بیماری متابولیک ارثی در بیمارستان فوقتخصصی صارم فرصتی فراهم آورد تا با دکتر «زهرا هادیپور»، پزشک مشاور ژنتیک این بیمارستان گفتوگویی داشته باشیم که در ادامه میآید.
در ابتدا بفرمایید غربالگری نوزادان، سلامت آنان را تا چه حد تضمین میکند؟ غربالگری نوزادان شرایطی را بهوجود میآورد که میتواند سلامت بلندمدت یک کودک یا زندهماندن او را فراهم آورد؛ به طوری که نوزادان میتوانند برای رسیدن به رشد و پیشرفت پتانسیل کامل خود را به دست بیاورند. این غربالگری چگونه انجام میشود؟ این یک تست ساده است که با دریافت تنها چند قطره خون از پاشنه پای نوزادان یا از خون وریدی انجام میشود. همهساله میلیونها نوزاد در ایالات متحده آمریکا و کشورهای توسعهیافته بهطور معمول تحت غربالگری نوزادی قرار میگیرند. این روش در زمینه شناسایی نوزادان مبتلا به اختلالات متابولیک که به ظاهر سالم هستند، قبل از بروز علائم کمک شایانی به پزشکان میکند تا جاییکه بهعنوان یک استاندارد مراقبت نوزادی در نظر گرفته میشود. در ایران نیز اخیرا غربالگری با در اختیارداشتن تکنولوژی (Tandem Mass MS/MS)، همگام با کشورهای پیشرفته جهان و برای اولینبار در نوزادان متولدشده در بیمارستان صارم مورد استفاده قرار میگیرد. این تست توانایی غربالگری انبوه 45 بیماری متابولیک نوزادان را فراهم میکند که به نوبه خود و با توجه به مداخله مناسب و در زمان کوتاه به صورت مؤثر و چشمگیر به کاهش معلولیت در کشور منجر خواهد شد و امید به نسلی سالم را افزایش میدهد. اشاره داشتید به اینکه چند قطره خون از کف پای نوزاد یا ورید او میگیرند. بفرمایید این نمونهگیری باید چه مدت پس از تولد انجام شود؟ نمونهگیری باید بعد از 24 ساعت اول پس از تولد نوزاد تا حداکثر یک هفته پس از آن روی کارتهای مخصوصی که در اختیار والدین نوزاد قرار میگیرد، جمعآوری و به آزمایشگاه فرستاده شود. آزمایشگاه در چند روز میتواند نمونه نوزاد را از نظر 45 بیماری متابولیک غربالگری کند. بعد از غربالگری و در صورت مثبتشدن و یافتن اختلال خاص، نوزادان پیش از بروز هرگونه علامتی برای درمانهای لازم، تشخیص قطعی و انجام تستهای ضروری تشخیصی به گروههای فوقتخصصی ارجاع میشوند. بیماریهای متابولیک اساسا به کدام دسته از بیماریها اطلاق میشود و چه زیانهایی برای نوزاد دارد؟ بیماریهای متابولیک به گروهی از اختلالات گفته میشود که در آنها سوختوساز یک یا چند نوع ماده غذایی مانند پروتئین، قند و چربی اختلال داشته و کودک نمیتواند از این مواد برای رشد و تکامل استفاده کند. این بیماریها روی توانایی بدن در استفاده از موادغذایی تأثیر میگذارد و حتی ممکن است گروهی از موادغذایی به جای کمک به رشد کودک برای او بسیار خطرناک بوده و حالت سمی برای او داشته باشد. به عبارتی همانطور که قبلا هم اشاره شد، هرچند نوزاد به ظاهر سالم بهنظر میرسد، اما ممکن است به گروهی از بیماریهای نادر و خطرناک مبتلا باشد که در صورت تشخیص بهموقع، میتوان از بروز عواقبی مانند عقبماندگی ذهنی یا مرگ نوزاد پیشگیری کرد. نتایج بررسیها نشان میدهد به ازای هر ماه تأخیر در تشخیص بیماریهای متابولیک 4.5 واحد از ضریب هوشی کودک کاسته میشود. آیا این بیماریهای متابولیک در صورت تشخیص زودهنگام قابل درمانند؟ هرچند علم پزشکی امروز نمیتواند این بیماریها را بهطور کامل درمان کند، اما با تشخیص و مداخله زودهنگام میتوان عوارض خطرناک بیماری را کنترل کرد. کنترل این گروه از بیماریها از ابتدای قرن بیستم با ایجاد محدودیت در رژیمهای غذایی شروع شده است. در حال حاضر بسته به نوع بیماری میتوان از شیرخشکهای درمانی، رژیمهای غذایی، دارو، آنزیمهای صناعی، دیالیز و... استفاده و از بروز علائم بیماری جلوگیری کرد و زندگی و بهره هوشی طبیعی به کودک هدیه داد. البته نباید فراموش کرد این نوع غربالگری، نوزاد را در برابر 45 نوع بیماری متابولیک غربالگری میکند و در مورد بیماریهای دیگر نمیتوان به فرد اطمینان داد؛ بنابراین اگر پدر یا مادری احساس میکنند که فرزندشان مشکلی دارد، حتما با پزشک خود مشورت کنند. آیا در صورت تشخیص بهموقع این بیماریها و شروع درمان میتوان امید داشت که نوزاد در آینده مانند سایرین از رشد و هوش طبیعی برخوردار باشد؟ بله، اکثر نوزادانی که بیماری آنان بهموقع تشخیص داده شده و درمان شدهاند، زندگی سالمی دارند. در واقع هرچه غربالگری زودتر انجام گیرد، شانس اینکه کودک با رشد و شرایط طبیعی بزرگ شود، بیشتر خواهد بود. از سوی دیگر اگر نوزادی که در بدو تولد سالم بهنظر میرسد، مبتلا به این قبیل بیماریهای متابولیک باشد و والدینش زمانی که نشانههای بیماری ظاهر میشود، او را برای درمان نزد پزشک ببرند، برای جلوگیری از آسیبهای مغزی بسیار دیر است. این آزمایش باید برای تمام نوزادان از روز دوم تا حداکثر روز هفتم پس از تولد انجام شود. در غربالگری بیماریهای متابولیک نوزادان به دنبال چه بیماریهایی میگردید؟ برخی بیماریهای متابولیک از شیوع بیشتری نسبت به سایر بیماریها برخوردارند؛ از جمله بیماری «فنیل کتونوریا» که به علت نقص یک آنزیم پدید میآید و در صورت تأخیر در تشخیص میتواند به آسیبهای مغزی منجر شود. «فیبروز کیستیک» که به علت ترشح غیرطبیعی در ریه، پانکراس و سایر بخشهای بدن ایجاد میشود، میتواند به رشد ضعیف، عفونتهای سینه و کوتاهشدن زندگی منجر شود که شیوع این بیماری یک در هر سههزار نوزاد است. «هایپوتیروئیدیسم» که به علت وجود نداشتن غده تیروئید طبیعی به میزان کافی ایجاد میشود، میتواندبه کندی رشد جسمی و مغزی منجر شود و شیوع آن یک در هرچهارهزار و 500 نوزاد است. اختلالات اسیدهای آمینه که 13 بیماری را در این گروه در برمیگیرد و شیوع آن یک در هر 12 هزار نوزاد است از جمله بیماریهایی است که میتواند به مشکلات تهدیدکننده حیات منجر شود. اختلالات اکسیداسیون اسیدهای چرب نیز که 13 بیماری را دربرمیگیرد و دارای شیوعی مشابه اختلالات اسیدهای آمینه است، به دلیل نقص در یک آنزیم خاص ایجاد میشود. بدون این آنزیمها، بدن نمیتواند از انرژی چربیها استفاده کند، بنابراین درنتیجه این اختلال و به دلیل استفادهنکردن از این انرژی، بدن دچار ضعف میشود. درنهایت این اختلال میتواند به آسیبهای مغزی و مشکلات تهدیدکننده زندگی منجر شود. اختلالات «هموگلوبینوپاتی»ها شامل آنمیهای تالاسمی و «سایکلسل» که بیماری شایعی در ایران است و از هر 10 هزار کودک یکی مبتلاست از دیگر بیماریهای ارثی متابولیک به شمار میرود. نقص بیوتینیداز، CAH، گالاکتوزمیا، MSUD و اختلالات ارگانیک اسیدها از دیگر بیماریهاست که از شیوع کمتری برخوردارند. آیا با وجود شیوع کم بیماریهای متابولیک، همه نوزادان در بدو تولد باید مورد غربالگری قرار گیرند؟ همانگونه که اشاره کردید، شیوع این بیماریها در بین افراد جامعه بسیار پایین است. ظاهرا این بیماریها به علت شیوع کمی که دارند، نباید مورد غربالگری قرار گیرند، اما به دلیل اینکه با استفاده از تکنیک MS/Ms و سایر تکنیکها قادر خواهیم بود با انجام یک آزمایش 45 بیماری را مورد ارزیابی قرار دهیم، بنابراین شیوع افراد ناقل این بیماریها از یک به هزار تا یک به هزارو 500 مورد افزایش مییابد. بنابراین از نظر سازمان جهانی بهداشت، غربالگری این قبیل بیماریها بسیار مناسب و مقرونبهصرفه است. کودکانی که آزمایشهای غربالگری را انجام ندهند در صورت ابتلا به یکی از این بیماریهای متابولیک چه علائم بالینیای را از خود نشان میدهند؟ بیحالی، شلبودن و نالهکردن، بیقراری، استفراغ مکرر، خوب شیرنخوردن و مکیدن ضعیف، اختلال در تنفس یا به سختی نفسکشیدن، تشنج، تأخیر در به دست آوردن مهارتهای تکاملی در کودک مثل گردنگرفتن، خندیدن، غلت زدن، نشستن و... ازجمله این علائم است. آیا پدر و مادری که یک فرزند آنان به بیماریهای متابولیک مبتلاست، فرزندان بعدی آنان نیز دچار این مشکل خواهند شد؟ چنانچه نوزاد مشکلی داشته باشد، پزشک متخصص میتواند به او بگوید که آیا فرزند بعدی نیز میتواند به همان مشکل مبتلا باشد یا خیر. مشاوره ژنتیک میتواند پاسخگوی بیماران باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.