تولید ثروت از دانش و فناوری
صادرات ارزش افزوده
مجتبی کوشش
سالها از ورود علوم نوین و نهاد دانشگاه به ایران میگذرد. در تمام این سالها، همه به اهمیت و نیاز گسترش دانشگاه، باور داشتند، اما باوجود همه اینها، دانشگاه نهادی مصرفکننده منابع تلقی میشد، به این معنا که دانشگاه با استفاده از بودجه دولتی فعالیت میکرد و از طرف دیگر محصول و خروجی آن جوانان تحصیلکرده بودند، اما مستقل از دیگر نهادها توان تولید شغل و ثروت نداشتند. این روش تولید علم، بهشدت به منابع مالی دولتی وابسته است و برای گسترش فعالیتهای پژوهشی در کشور، باید بودجه بیشتری به پژوهشهای دانشگاهی اختصاص داد. این در حالی است که امروزه بیشتر فعالیتهای پژوهشی دانشگاهها، به شدت صنعتی هستند. به بیان سادهتر در یک نظام پژوهشی درست و سالم، صنایع مشکلات خود را برای مؤسسههای پژوهشی بیان میکنند. دانشگاهها نیز با انجام پژوهشهایی، راهحلهایی برای این مشکلات مییابند، اما متأسفانه در سالهای اخیر در کشور ما، با صرف بودجههای بسیار، پژوهشهایی در دانشگاهها صورت میگرفت که کاربردی در صنایع نداشت و نمیتوانست مولد ثروت شود. از طرف دیگر، بسیاری از جوانان فارغالتحصیل دانشگاهها، سرگرم فعالیتهای اقتصادی میشدند که نیازی به دانش و تجربه دانشگاهی نداشت. به بیان دیگر دانش و تجربهای که از دانشگاه حاصل شده است، تأثیری در ثروتآفرینی در جامعه نداشت و درنهایت هم فعالیت اقتصادی یک مهندس فارغالتحصیل دانشگاه از نوع همان فعالیتهای اقتصادی افراد بیبهره از دانش و تجربه دانشگاه بود. این در حالی است که در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، تأمین هزینه پژوهشهای کاربردی نه بر عهده دانشگاه یا دولت، که بر عهده شرکتهای مبتنی بر فناوری است. این شرکتها با انجام پژوهش در مرزهای دانش، به دانشهای نوینی دست مییابند که خود مولد ثروت است. پس از اقتصاد کشاورزی (که در آن عنصر مولد ثروت زمین بود)، یا اقتصاد صنعتی (که در آن منابع معدنی مانند ذغال سنگ، آهن یا نیروی کار انسانی، مولد ثروت بود)، اقتصاد دانشبنیان پدید آمد که در آن از علم و فناوری برای تولید ارزشافزوده استفاده میشود. یکی از مهمترین ویژگیهای اقتصاد دانشبنیان، این است که از نتیجه پژوهشهای علم و فناوری، برای ایجاد ارزش افزوده، تولید ثروت و افزایش رفاه اجتماعی بهره میبرد. امروزه بسیاری از شرکتهای نوبنیاد، علاوهبر ایجاد اشتغال و افزایش رفاه اجتماعی، نقش بسیار مهمی در تولید ثروت دارند به گونهای که درآمد بعضی شرکتهای دانشبنیان در حد درآمد بعضی از کشورهاست یا با فروش نفت آنها برابری میکند. بههمیندلیل مسئولان کشور ما به این نتیجه رسیدند که باید اقتصاد دانشبنیان را جدی بگیرند. در حقیقت اقتصاد دانشبنیان، نوعی نظام اقتصادی است که در آن منشأ اصلی تولید ثروت در جامعه، تولید و بهکارگیری دانش است.
چند سال است که در کشور ما به موضوع اقتصاد دانشبنیان و همچنین حمایت از شرکتهای دانشبنیان بسیار توجه شده است. در سالهای اخیر دولت تصمیم گرفته است با بررسی فعالیت نهادهای اقتصادی، شرکتهای دانشبنیان را شناسایی و از آنها حمایت کند. امروزه مسئولان تأکید میکنند که باید پذیرفت تولید ثروت از دانش و فناوری تنها راه پیشرفت و توسعه کشور است. طبق آمارهایی که منتشر شده است، کشور ما هم در چند سال اخیر در زمینه صادرات محصولات دانشپایه، دستاوردهای خوبی داشته است، اما ارزیابی کامل از میزان موفقیت این شرکتهای نوپا نیازمند گذشت زمان است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.