در حاشیه نمایشگاه کتاب مسکو (۳)
نجیب محفوظ و سرزمین عجایب
علی شروقی
غرفههای ناشران روسی کتاب کودک از فرط تنوع و شادابی رنگ و تصویرسازی به سرزمین عجایب میمانند. امکان ندارد در نمایشگاه کتاب مسکو زمانی را صرف تماشای کتابهای این غرفهها نکنم و این جاذبهای است که متأسفانه بیشتر کتابهایی که در ایران برای کودکان منتشر میشوند، از آن بیبهرهاند. حقیقت این است که در بیشتر موارد شکل کتابهای کودک در ایران بچهها را به خود جذب نمیکند و اگر هم جذب کند بر سلیقه بصریشان تأثیر منفی دارد. در این کتابهای خوشنقشونگار روسی نمیدانم چه نوشته شده اما قیافهشان بهشدت جذاب است و آدم بدش نمیآید باوجود روسیندانستن آنها را بخرد. غرفههای کتاب کودک در نمایشگاه کتاب مسکو بسیارند و ضرر نمیکنیم حالا که فرصت میهمان ویژهشدن در این نمایشگاه دست داده، نگاهی جدیتر به این کتابها بیندازیم. در غرفههای ناشران روسی کتاب بزرگسال هم اوضاع کیفیت چاپ بهتر از ماست. در یک غرفه کوچک چشمم به دوره آثار نیچه میافتد. آرزوی بوالهوسانهای است اینکه آدم بخواهد دوره آثار نیچه به زبان روسی را بهخاطر قیافه کتاب بخرد؛ اما دیدن این کتاب بهانهای میشود که سر صحبت را با مردی که در غرفه نشسته باز کنم. کتابهایش بیشتر فلسفیاند. میپرسم الان در روسیه کدام فلاسفه را بیشتر میخوانند؟ به طنز میگوید که دوره فلسفه گذشته است. صحبت که جدیتر میشود کتابی هم از آدورنو نشانم میدهد. یک غرفه دیگر کتابهایی را به زبانهای عربی و روسی میفروشد. کتابی هم از آیزایا برلین بین کتابهای عربیاش هست. خانم مسنی که در غرفه نشسته است میگوید که ناشر کتابهای مصری به زبان روسی است. سه کتاب به روسی ترجمهشده هم از نجیب محفوظ دارد. میپرسم ادبیات ایران را هم میشناسد؟ میگوید نه. گاهی تصویر حقیقیتر را این ناشرانی که تصادفی به آنها برخورد میکنیم به دست میدهند. موضوع این است که زمانی میتوان از شناختهشدن در کشوری دیگر سخن گفت که ناشری خودش کتابی را از ما برای ترجمه انتخاب کرده باشد و این در مورد ترجمه ادبیات داستانی ما به زبانهای دیگر خیلی کم اتفاق میافتد. از جهانیشدن زمانی میتوان سخن گفت که فرایند ترجمه ادبیات ما به زبانهای دیگر از مجراهای طبیعیاش اتفاق بیفتد و نیز، هنگام ارائه ادبیات خود به دیگری، سنجیدگی در انتخاب باید داشت نه ملاحظاتی بیارتباط با ادبیات. روسیه کشوری است که یکی از بزرگترین نظریهپردازان رمان یعنی میخاییل باختین از آن سر برآورده است و با توجه به سنت قدرتمند رماننویسی روسیه البته طبیعیترین اتفاق هم هست اینکه باختین در این کشور ظهور کند. در یکی از نشستهای ادبی که در غرفه ایران در نمایشگاه کتاب مسکو برگزار شد، خانم مالچانووا، استادِ روسِ ادبیات فارسی، به تأثیرپذیری گارشین، نویسنده قرن نوزدهمی روسیه، از داستان لاکپشت و مرغابیها در «کلیله و دمنه» اشاره کرد. همچنین به اینکه یک ایرانی با شنیدن شعری از یسنین به او گفته که وزن این شعر مثل وزن شاهنامه است. بله ادبیات روسیه از ادبیات کلاسیک ایران تأثیر پذیرفته است. اما ما آیا قلقهای رماننویسی را آنگونه که باید، از رمان کلاسیک روسی و کلا از سنت رماننویسی جهان آموختهایم؟ چقدر آموختهایم؟ و از ادبیات کلاسیک خودمان چطور؟ نجیب محفوظ از هر دو آموخته بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.