گفتوگو با «امین عظیمی» طراح و کارگردان اجرای «+حقوق»
در اینهزارتوها فرسوده میشویم
فرزانه ابراهیمزاده
فرض کنیم برای در خواست اضافه حقوق به اتاق رئیس خود میروید یا او در اتاق هست یا نیست چارهای ندارید جز اینکه منتظر بمانید تا به اتاقش باز گردد یا به اتاق خانه بروید...، این جمله میتواند بخشی از یک دستورالعمل یا مقاله باشد؛ اما تکه مهمی از اجرای «+ حقوق» است که اینروزها به کارگردانی امین عظیمی، در پلتفرم داربست گالری محسن واقع در خیابان ظفر به نمایش در آمده و تا 25 شهریور هر روز در سانسهای 18:30 و 20:30 روی صحنه است. امین عظیمی بیش از آنکه با معدود اجراهای تئاتریاش شناخته شود، با پژوهشها، نقدها و گفتوگوهایش در حوزه تئاتر و سینما شناخته میشود و شش سالی هم هست که در مقام مدرس در دانشگاه تدریس میکند. حالا این روزها به همراه گروهی از دانشجویانش، «+ حقوق» را به صحنه برده است. این اجرا براساس نمایشنامهای از «ژرژ پرک» نویسنده فرانسوی دهه 70 روی صحنه رفته و نخستین بار است که مخاطب ایرانی با اثری از این نویسنده ساختارشکن و تجربهگرا بر صحنه تئاتر مواجه میشود. او در معدود نمایشنامههایش ازجمله «سیبزمینی» و «اضافه حقوق» در جستوجوی ساختارهای دراماتیکِ مرسوم نیست. در «+حقوق»، ما با شخصیتهایی روبهرو هستیم که بر مبنای اجزای مختلف قاعده احتمالات ریاضی دستهبندی شدهاند و همچنان که امین عظیمی میگوید اثری است که بر پایه زیباییشناسی آثار ابزورد و مبتنی بر روحی کافکایی از ترسیم جهانی گرفتار در تکرار نشأت گرفته است. فضاسازی و طراحی متفاوت و ساختار شکن اجرا و درخشش بازیگران جوانی که برای نخستینبار روی صحنه رفتهاند شاید مهمترین دلایلی باشد که «+ حقوق» را به اثری قابل تامل بدل میکند.
«+حقوق» یک نمایش خاص و متفاوت به لحاظ متن و اجرا از نویسندهای است که کمتر در ایران شناخته شده است. یک اجرای متفاوت که قاعدههای مرسوم درام را برهم ریخته است. با توجه به اینکه قرار بود با یک گروه دانشجوی جوان این نمایش روی صحنه برود چرا چنین متن پیچیده و نامتعارفی را انتخاب کردی؟ واقعیت این است که فضای دانشگاهی ما در رشتههای هنری چندان پرطراوت و پویا نیست و سطح انگیزه و میل به موفقیت در اغلب دانشجوها پایین است. حالا در این میان، من بهعنوان یک معلم جوان باید علاوه بر انتقال دانش، بر رخوت جاری در این فضا هم غلبه میکردم و بچههایی را که مایهای داشتند به سمت تجربهای عملی هدایت میکردم. به همین خاطر سراغ متنی رفتم که از لحاظ سبک و مضمون برای خودم جذاب چالشبرانگیز باشد و به آنها نشان دهد چه توانایی فوقالعادهای دارند و با خودباوری هر ناممکنی ممکن میشود. «+ حقوق» هم در شیوه اجرائی و هم ساختاری براساس تکرارهای مداوم شکل میگیرد که انعکاس ساختار بیمار و آزاردهنده بوروکراسی هستند که در بسیاری از جوامع وجود دارد و باعث ذوبشدن افراد در دل آن تکرارها میشود. آدمهای نمایش در چرخدندههای فرسایشآور یک سازمان گسترده در حال فروپاشیاند اما هر لحظه منتظرند تا منفذی باز شود و تغییر اندکی در زندگیشان رخ دهد. این منفذ گاهی این است که به درون اتاق رئیس بروند و بتوانند درخواست اضافه حقوقشان را مطرح کنند. شما در این تکرار مرحلهبهمرحله پیش میروید. شاید هم هیچ پیشروی در کار نباشد و تمام این حرکات توهمی بیش نباشد. این متن از یک نظر برای من حس و حال روح کارهای کافکا مثل رمان «قصر» یا داستان ِ «جلوی قانون» را داشت که تصویرگر آدمهایی است که تقدیرشان نابودی در یک فضای لابیرنتگونه است. همه ما زمانی که وارد یک روند بوروکراتیک میشویم قدم به یک لابیرنت میگذاریم. موفقیت جلو رویمان است اما مدام پیچوتاب میخوریم و ذرهذره بیآنکه دستاوردی داشته باشیم نابود میشویم. در اجرای «+ حقوق» هم تماشاگر و اجراگر دائما در این هزار تو بالا و پایین و چپ و راست میشوند و در این رفت و آمدها تجربه حسی زندانیشدن در چنین زندانهایی را با روح و جسمشان لمس میکنند. در این اجرا برخلاف شیوه مرسوم تئاتر به جای تغییر صحنه، تماشاگران را جابهجا میکنی. ما بهعنوان تماشاگر شیوههایی از این دست را به صورت محدودتر مثلا در دیوار چهارم امیررضا کوهستانی و کارهای حمید پورآذری نیز تجربه کردهایم، اما این نمایش از ابتدا تا انتها در همین فضای تو در تو چرخ میزند و حس سرگردانی و سرگشتگی را عینی میکند. شاید اگر تماشاگر مانند یک تئاتر معمولی در یک فضای آرام مینشست و کار را میدید هرگز تجربه حسیای که مدنظرمان بود تأمین نمیشد. ایده اجرائی اثر به طور مشخص و کامل از درون متن آمده و انتخاب این قالب اجرائی یک امر تزئینی نبوده است. اساسا برای من کارگردانیکردن تنها ساختن تصاویر مرعوبکننده و زیبا و بازی با واژگان نیست. تئاتر باید حرفی برای گفتن داشته باشد و این حرف را در تمامی ارکانش بزند. صحنه، بازیگر، لباس، نور و...؛ کارهای کوهستانی و پورآذری مثالهای خوبی از این هماهنگی هستند و من همیشه از دیدنشان لذت بردهام. اما در این اجرا تمام تمرکز من بر ساختن کالبد مناسب برای روح متن بود. باید فرایندی سیزیفوار را شکل میدادم تا تماشاگر هم ببیند و هم لمس کند. شخصیتهای این اجرا شکل خاصی ندارند. اسمهایشان هم براساس قواعد ریاضی شکل گرفته است. مثلا فرضیه مثبت یا احتمال یا نتیجه. اما دراینبین تنها فرضیه منفی است که با کاراکتر نتیجه یکسان گرفته شده است. کاراکترهای حاضر در صحنه آدمهای مستقلی نیستند در حقیقت این پنجنفر، بازتابدهنده یک نفر هستند. این تفکیک توسط ماست که اتفاق افتاده است. اینکه فرضیه منفی که نقش آن را محمد کارخانه بازی میکرد با انتخاب یکی است به این دلیل است که بیشتر ما از دل فرضیه منفی به جواب میرسیم. حداقل خود من در انتخابهایم ابتدا گزینههای منفی را بررسی میکنم و براساس آن تصمیم میگیرم. شخصیت احتمال هم با کلیت جمع، چه بهلحاظ شکل و چه بهلحاظ نوع بازی متفاوت بود. احتمال به این دلیل شکل نداشت که به نظرم بهگونهای انتزاعی بود. مریم اسکندری که در این نقش بازی میکرد، شبیه سایر آدمها نیست. او شبیه پستچیای است که به نظر بیشتر از بقیه سابقه دارد و این فضا را میشناسد و میداند در انتهای این مسیر خبری نیست و اضافهحقوقی در کار نیست. او از سر ناچاری با بقیه همراه شده است و از همه عمیقتر، پوچبودن این روند را درک کرده. مثلا در صحنه اتاق کنفرانس که شبیه رئیس سر همه داد میزند و آنها را فراری میدهد، کاراکتر احتمال میایستد، چشم در چشم شبیه رئیس تا بگوید زیادی خودش را جدی نگیرد این بازی است و همه میدانند که رئیس هم مترسکی بیش نیست. این شخصیت از دید من شبیه شخصیت سیاه در نمایش تختحوضی ماست. او هم میداند هیچ تغییری در داستان رخ نخواهد داد ولی همراه دیگران مشغول بازی میشود و هرجا لازم است پوچبودن را یادآور میشود. مثل نقش و کارکردی که دلقکها در اغلب آثار دراماتیک دارند. میدانم که برای این اجرا با مشکلات زیادی روبهرو بودید که مهمترین آن پیداکردن سالن بود. همانطور که گفتم، ما این اجرا را در شرایط سختی روی صحنه آوردهایم. هیچ حمایتی از ما نشد. این گروه جوان همه دست در دست هم دادند و کار را به ثمر رساندند اما کمبود منابع مالی بعضی جاها باعث شد تا نتوانیم خیلی از ایدهها را اجرا کنیم. مثلا خود من با اینکه هیچ تجربهای در صحنه و لباس نداشتم، مجبور شدم طراحی صحنه و لباس انجام دهم و همراه بچهها آن را اجرا کنیم. چون ما ایمان داشتیم در حال اجرای یک کار حرفهای هستیم. الان هم تبلیغات زیادی نداریم و با همین حداقلها و کمکهای خود بچهها و البته دو حامی ادامه بقا میدهیم. این دو حامی یکی گالری محسن بود که مکان اجرا را در اختیار ما قرار داد و دوم هم یکی از دانشجویان که بهلحاظ مالی بخشی از هزینههای اجرا را تقبل کرد و البته رضا حیدری که بهصورت افتخاری و بدون دریافت دستمزد کار نور ما را انجام داد و غیر از این همت بچهها بود که این ناممکن را ممکن کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.