فرح انطون در مقاله «رمان عربی، نوزاد نارس در حصار تاریخ» نوشته فیصل دراج
تجربه غرب و نسبِ نورسیده
ترجمه رحیم فروغی
سال ۱۹۰۳ فرح انطون دومین رمانش «دین، دانش، دارایی» یا «شهرهای سهگانه» را در اسکندریه منتشر کرد. منفلوطی در یکی از مقالههایش شهر چهارمی هم به این کتاب اضافه کرد و آن را «شهر خوشبختی» نامید. انطون (۱۸۷۴- ۱۹۲۲) که منفلوطی1 از او خوشش میآمد، سه مسئله اجتماعی-فلسفی را برگزیده و آنها را در سه شهر که در همسایگی هم قرار دارند، تقسیم کرده است. این سه شهر عبارتند از: شهرِ دارندگان ثروت؛ که رسیدن به خوشبختی را از ارزشهای اخلاقی جدا میکنند، شهر دانشمندان؛ که به خرد و عدالت مبتنی بر خرد باور دارند، و شهر مردان دین، که رسیدن به خوشبختی را خجسته میدانند. این شهرها بنا به گوناگونی ساکنانشان با هم متفاوتند. در جهان کتابها و کتابخانهها و اذهان اهل اندیشه همهچیز آرام است، اهل پرهیزکاری و هدایت نیز از آرامش برخوردارند، اما شهر ثروت دچار هرجومرج است. در این شهر آنکه دارد از آنکه ندارد بهرهکشی میکند. همسایگی این سه شهر، دو شهر برخوردار از آرامش را وامیدارد کاری کنند و آتش را در شهر سوم فروبنشانند. اهل دانش میگویند ثروت باید با عدالت بیشتری توزیع شود، و مردان دین طمع بیانتهای فقرا را نکوهش میکنند. رمان انطون که مقولههای متقاطع را در شهرهای جدا از هم قرار میدهد، دو مجموعه پرسش مطرح میکند: پرسشهایی در باره ساختار رمان ایدئولوژیک و منابع فکری آن و پرسشهای دیگری که- اگر این گفته درست باشد- متوجه بیرون متن است و به کشوری مستعمره اشاره دارد که تقریبا بیست سال پیش انقلاب ملی عرابیها2 در آن شکست خورده است. رمان سرشار از گزارههایی است که ظاهرا از بند زمان و مکان رستهاند، اما گزارههایی هم دارد که بهطور ضمنی به این دو اشاره میکنند. اگر در رستن از بند زمان و مکان چیزی باشد که با خرد جهانیِ ناموجود گفتگو میکند و به آموزش و اصلاح طمع بسته است، پس متن سرشار از محتویاتی است که خواننده اروپایی را فرا میخواند. خوانندهای که انقلاب بزرگ فرانسه، که ارکان اروپا را در سال ۱۷۸۹ لرزاند، آن را پرورده است. انطون متنی آموزشی را در اسکندریه بهچاپ رسانده بود که باید آن را در مارسی منتشر میکرد. جاییکه خواننده فرانسوی به آسانی با آن ارتباط برقرار میکرد، اما خواننده عرب تقریبا چیزی از آن نمیفهمید، یا اینکه دریافت اندکی داشت. شهرهای سهگانه، داستان دورانهای تازه اروپایی بود که بورژوازی، فئودالیسم و کلیسا را در آن ساقط کرده بود، در نتیجه انقلابهای آن چیزی از متافیزیک باقی نمانده بود، و اندیشه کمونیستی که میان قوانین طبیعی و قوانین اجتماعی و نیز میان پیشرفت دانش و پیروزی عدالت علامت تساوی میگذاشت، فراگیر شده بود. سخن از «روشنفکر بدلی» و حتی چیزی نزدیک به این نیست. انطون فرهیخته روشنگر و درستکاری بود. سخن از نادانی و کوتاهی معرفتشناسانه هم نیست. انطون دانشنامه روشنفکری بود. بلکه سخن پیرامون تجربه پیروز غرب است که پیروزی کسی را -که آن را سرمشق قرار میداد، تضمین میکرد. سخن از هزارتوی افکاری است که با اقبال روبهرو شده بود و اندیشههای روسو را در منطقهای که بیسوادی آن را به نابودی کشانده بود، منتشر میکرد. این «روشنفکر دانشنامهای» که از ابنرشد3 خوشش میآمد و با امام محمد عبده مسابقه میداد، شیفته فرهنگ اروپایی بهطورکلی و فرهنگ فرانسوی بهشکل خاص بود و بههمان اندازه که میهنش را میپرستید به نیروی اندیشهها و یگانگی تمدن انسانی نیز باور داشت. این شیفتگی فرهنگی او را به خواندن مارکس و روسو و نیچه و داروین کشاند و دغدغه میهنپرستیاش او را واداشت رویای انقلابی را در سر بپروراند که نتایج انقلاب فرانسه را تکرار کند و قوانین «حقوق بشر» را رواج دهد. قوانینی که غالبا از کسانی که به حقوقشان دست یافتهاند نام میبرد و درباره کسانی که اصلا حقوقی ندارند، سکوت میکند. انطون همزمان با رویآوردن به بنیانهای فکری انقلاب فرانسه، به نوشتن رمان، که اصول نگارشش «ملل راقیه» را آموزش داده بود و اصلاح کرده بود، نیز روی آورد. «شهرهای سهگانه» آنطور که نویسندهاش تصریح میکند رمانی بر سبیل تساهل است و به دو مفهوم خواننده را به آموزش و اصلاح فرا میخواند. نخست شناخت مبانی روشنفکری و افکار روشنفکران و دوم روشنکردن معنای رمان و اصول رماننویسی. ایندو عنصر تربیتی، شکلی از تربیت را به نویسنده دیکته میکنند که خواننده عربزبان را در دوران اجتماعی دیگری قرار میدهد و نوشتار عربی را با نوع ادبی جدیدی روبهرو میکند که تاکنون شناختی از آن نداشته است. به همین دلیل نویسنده رمانش را با این کلمات شروع میکند: «به ذهنمان رسید که شیوه مقالههای بریدهبریده و فصلهای جدا جدا را کنار بگذاریم و به شیوه رمان روی آوریم، زیرا این شیوه فراگیرتر و هوشمندانهتر است و از این گذشته تأثیر بیشتر و جایگاه بهتری هم دارد... این کتاب را در اینجا از روی تساهل رمان مینامیم. زیرا پژوهشی فلسفی-اجتماعی در روابط میان دین و دانش و دارایی است، چیزی که در اروپا آن را مسئله اجتماعی نامگذاری میکنند و نزد آنها در درجه اولِ اهمیت قرار دارد، زیرا مدنیتشان بر این پایه بنا شده است». نویسنده حرفش را روشن بیان میکند: رمان، مقاله یا مجموعهمقالاتی است که بهشکل کتاب درآمده و آن را از «تأثیر بیشتر و جایگاه برتر»ی برخوردار کرده است، تا افکار بلندمرتبهای را که مدنیت اروپایی بر پایه آنها بنا شده است، منتشر کند. عبارت «رمان بر سبیل تساهل» دو بار بعد تربیتیاش را آشکار میکند: بار اول در رمان-بهانهای (الروایه-الذریعه) که خواننده با خواندنش افکار سودمندی میاندوزد و به سرگرمی پیشرفتهای سرگرم میشود و بار دوم در «رمان فروکاستهای» که اصول نوشتن رمان را به خواننده میآموزد و میل او را به آن برمیانگیزد. انطون هم بر افکار و گسترش افکار تأکید میکند و هم بر نوشتن رمان و توضیح اصول نوشتن آن. رمان در نظر او «دانش»ی است که اگر نویسنده به اصول نوشتنش آگاهی داشته باشد به هدفش خواهد رسید و اگر نویسنده به اصول آن ناآگاه باشد، از مسیر هدف به خطا خواهد رفت و بهجای ارتقای سطح انسانها در واپسگرایی آنان سهیم خواهد شد. رماننویس به دانستن شش اصل نیازمند است که به زبان انطون عبارتند از: قدرت خلق و ابداع که منظور از آن تخیل نویسنده است، قدرت حرکت که خواننده را به دنبال خود میکشاند و ملال و خستگی را پس میزند، وحدت و تنوع موضوع که مقصودش توالی رویدادها بدون آشفتگی و سردواندن است، قدرت روانشناسانه و جامعهشناسانه که بین رمان و انواع دانشهای گوناگون پیوند برقرار میکند، مطالعه موشکافانه هنر رمان، حس زیباییشناسانه که شامل زیبایی ریخت و موضوع است. انطون در یکی از مقالههایش بهنام «نگارش رمانهای عربی» نقش «منتقدان» زبردست را که رمانهای نوشتهشده را بهخوبی ارزشگذاری میکنند، فراموش نمیکند. مینویسد: «ما نقد سارسی را در مجله «طان» با لذت زیادی میخواندیم، وقتی او درگذشت شروع کردیم به خواندن نوشتههای مسیو امیل فاگه4 در نشریه دیبا. او از مردان آکادمیک و نامدارترین منتقدان امروز فرانسه است و نقدهای زیادی درباره رمانها برای آنها که خواهان نقد بودهاند به زبان فرانسه نوشته است. نوشتههای او از نوشتههای غیرفرانسویها مهمتر و درستتر است، زیرا فرانسویها هنوز در این هنر در تمام اروپا یگانهاند.» بهنظر میرسد شیفتگی انطون به فرانسویها او را از گشودگی واقعنِگرانه در برابر منتقدان غیرفرانسوی و رمانهای اروپایی دیگر بازداشته است. «میخواندیم... و شروع کردیم به خواندن...» اگر ضمیر متکلم غریب را در فضایی ناشناخته معلق رها کنیم، خوانندهای که مشغول خواندن مقاله نگارش رمانهای عربی است ملاحظه میکند که نویسنده سرگرم اصول نوشتن شده و از بیرون آن، یعنی از استعمار و انحطاط غافل مانده است. استعمار و انحطاطی که مویلحی5 از آن انتقاد کرده و حافظ ابراهیم6 با عصبانیتی شدید و اندوهی شدیدتر، مشکلاتش را برشمرده است. انطون در مقالهاش نامهای زیادی مانند «تولستوی، هوگو، دوما، پاستور، مولیر، میلتون» و نامهای دیگری را میگنجاند، بیآنکه به رابطه «ممکن» میان فرهنگ عربی و نوع ادبی نورسیده بیندیشد، یا به تفاوت میان شرایط و زمان تاریخی که رمان را بهوجود آورده و فرانسویان هم آن را «نقد» کردهاند و شرایط و زمان تاریخی دیگری که با رمان «روبهرو میشود» بیآنکه با آن خو گرفته باشد، نگاه کند. حقیقت امر این است که آنچه صاحب مجله «الجامعه»7 نوشته است سه ملاحظه بنیادی پیشرو میگذارد: اول اینکه از نوشتن تصوری تکنیکی دارد، و تکنیک نوشتن را پدیدهای جهانی و بینیاز از جداسازی و تفاوتگذاری بهحساب میآورد. دوم اینکه در دورهای که رفتار قهرآمیز اروپا با جهان عرب قاعده و قانون بوده است، سیطره استعمار و همزمان رابطه میان سیطره استعمار و مقاومت را، هم در درون متن و هم در بیرون آن، نادیده گرفته است. انطون تنها با رسیدن به این آگاهی به هدفش نزدیک میشود: تمدن اروپایی یک حقیقت جهانی است، ملتها باید به سمت آن بروند و آن را آنگونه که هست بپذیرند. زیرا این تمدن، هم تمدن حقیقی و هم حقیقت تمدن است. انطون که میان دو دوره تاریخی متفاوت سرگردان است، از درک همزمان «مسئله اجتماعی» در دو دوره باز میماند و به درک مجردی اطمینان میکند که قرار است «حقیقت تمدنی» را میان همه انسانها بگستراند. در مقالههایی که بهطور مستقیم به بیان موضوعات میپردازد، دانش و بینش گسترده او بر شکافهای فکریاش سرپوش میگذارد، اما در رمانش از پوشاندن شکافهای برقرار در پدیدار و ساختار ناکام میماند. در سطح پدیدار، شکافها در تحلیل سرکشی ستمدیدگان، که گاهی از ذات شرور انسان و گاهی از رذائل مالکیت خصوصی ناشی میشود، رخ مینماید. به همیندلیل، پدیدارِ متناقض، که در هر دو حالت هم اخلاقی است، راهحل و نقیض آن را همزمان پیشنهاد میکند. یعنی اینکه اصلا راهحلی پیش نمیگذارد. اگر مالکیت خصوصی تاج ملموسی بر سر بنیان شر بگذارد، پس با اصلاح انسانها، شر از بین نمیرود و مالکیت خصوصی نیککرداری هم متولد نمیشود. اگر هم مالکیت خصوصی سرچشمه شر و پناهگاه آن باشد، با زدودن آن، شر شکست نمیخورد و اصلاح انسانها تضمین نمیشود. در حالت اول یک فلسفه آیینی که به محبت و نرمخویی با دیگران ایمان دارد بهچشم میخورد و در حالت دوم پارهفکرهای مارکسیستی که با دلمشغولیهای مسیحی پیوند داده شده است. انطون وقتی نیچه را با مارکس پیوند میدهد و هر دوی اینها را با ارنست رنان و «کمونیسمِ مسیحی» پیوند میزند، در میانه دو راهحل میایستد. شکافهای ساختار رمان که نشانه و نتیجه شکافهای پدیدار است، در نمونههای ایستا رخ مینماید. نویسنده مقولههای دین و دانش و دارایی را در سه شهر جدا از هم قرار میدهد و به شهر-ذاتها میرسد. زیرا شهرِ ثروت بیانگر ذات دارایی خودبسنده است، شهر دانش تصویری از دانش زلالی است که چیزی آن را مکدر نمیکند، و شهر دین محدوده بستهای است که تنها با ضرورتی بیرونی گشوده میشود: «سالن اهل ثروت یک بورس کوچک، بود، سالن اهل علم یک کتابخانه بزرگ، و سالن اهل دین نصفش کتابخانه و نصف دیگرش جایی برای گردهمایی و گفتگو» شهرها از هم میگذرند و بهروی هم گشوده نمیشوند. شرط تحلیل آنها جدابودنشان از یکدیگر است و تحلیل جداگانه آنها شرط وجود مجردشان. این تجرید انطون را از نگاهکردن به هر شهری در رابطهاش با شهر دیگر و دیدن شهرهای سهگانه بهعنوان یک شهر باز میدارد. شهر- ذات وجود ندارد، شهرهای سهگانه روابط اجتماعی هستند که «رمانِ عقاید» آنها را بهخطا میبرد، حتی اگر «رمان بر سبیل تساهل» باشد. انطون که یک پایش در جامعهای شکستخورده بود و پای دیگرش در فرهنگ پیروز اروپایی، به نیروی افکار و تمسکجستن به مقاله و رمان و مجله باور داشت. او اندیشههای گوناگون را در رمان-بهانهای گرد آورد که راهحلهای درستی برای حل «مسئله اجتماعی» ارائه میداد: «مهمترین انواع رمانها سه نوعند، اول رمانهای اجتماعی و اخلاقی که بهترین نوع آن است، زیرا به دنبال اصلاح اخلاق ملت و توجهدادن مردم به اموری است که منفعتشان در آن است». اما رمانِ روشنفکری که بهدنبال متوجهکردن ملت است، بیش از آنکه راهحل ارائه دهد، پرسش ایجاد میکند: اگر رمان آگاهی شدید به دوران باشد، آگاهیای که تفاوتهای میان دورانهای اجتماعی مختلف را نمیبیند، چگونه میتواند رمانی روشنگر بنویسد؟ یا: با تصور جهانی که استعارهای از دورانهای مختلف تاریخی است، چگونه میتوان رمانی عربی نوشت که هم دورانهای عربی را پشتسر بگذارد و هم همزمان آن را از حرکت بازدارد؟ یا: چگونه ممکن است تکنیک رمان فرانسوی را بر رمان عربی تازهبهدنیاآمده منطبق کرد در حالیکه ایندو موضوعات، پرسشها و تصورات متفاوتی دارند؟ و شاید مهمترین پرسش که تکیهگاه رمان تربیتی مفروض است، این باشد: اگر ادیب متوجه فرهنگ خواننده و مسائل او نباشد و اگر ادیب و خواننده به دو خاستگاه فرهنگی مختلف نسب ببرند، یکیشان شیفته «بدیعالزمان همدانی»8 باشد و دیگری شیفته «مسیو سارسی»، چگونه متن ادبی نورسیده میتواند وظیفه «اجتماعیاخلاقی»اش را انجام دهد؟ پرسشهای بیشمار دیگری هم هست. هدفهای شرافتمندانه انطون در جایی باقی میماند و روشنفکریاش در جای دیگری. او نه میتواند اسکندریه را به خواندن رمانی فرانسویمآب قانع کند، و نه در تبدیل رمانی فرانسوی به رمانی مصری کامیاب است. انطون آگاهی دوپارهای است که دوست دارد جامعهای را، با روشنفکری جامعهای متفاوت اصلاح کند. یا آگاهی مهاجری است که روشنفکری او را فریفته است، به فضائل جهانیِ روشنفکری ایمان آورده و روشنفکری را از زمان و مکان خود کنده است. انطون معتقد است میتوان با تکیه بر نیروی روشنفکری، روابط اجتماعی را بیپیشینه و بیبنیان ابداع کرد. از وقتی مرید به فرهنگ و آموزههای روشنفکرانهای که درهای شگفتآوری بهرویش گشود، گردن گذاشت، جدایی تراژیکی مرید و مراد را دستبهعصا کرد و آن فرهنگ و آموزهها مرید را از گشودن دری که مراد اصلاح آن بود، برحذر داشت. تلاش انطون سبکبال به پرواز درمیآید و آنچه از او باقی میماند شادابی زبانی است که شاید نتیجه اشراف نویسنده بر چند فرهنگ است، یا نتیجه تلاشش برای ترجمه مستقیم یا غیرمستقیم آنچه خوانده بود، و بیانگر این واقعیت: اندیشهای که چندفرهنگ به آن شکل داده باشند، لزوما به طرف زبان متفاوتی میرود. این زبان ترجمان فرهنگهای همسایهای است که با هم گفتگو میکنند. پانوشتها: 1. مصطفی لطفی منفلوطی، نویسنده مصری ۱۸۷۶-۱۹۲۴ 2. انقلاب عرابیه به رهبری احمد عرابی پاشا علیه خدیو توفیق ۱۸۸۱-۱۸۸۲ 3. محمدبن احمدبن رشد اندلسی، فیلسوف مسلمان، ۱۱۲۶-۱۱۹۸ 4. نویسنده و منتقد فرانسوی ۱۸۴۷- ۱۹۱۶ 5. نویسنده مصری، ۱۸۵۸-۱۹۳۰ 6. شاعر و نویسنده مصری، ۱۸۷۲-۱۹۳۲ 7. مجلهای که فرح انطون اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم چند شمارهای البته بهطور گسسته منتشر کرد ۸. ابوالفضل احمدبن حسین معروف به بدیعالزمان همدانی، نویسنده، شاعر، ادیب، ۳۵۸-۳۹۸ هجریقمری ---------------------------------------------------------------------- پیشدرآمد رمان عربی با قرن بیستم شروع میشود، با نوشتههای محمد مویلحی، فرح انطون، حافظ ابراهیم و دیگران. اما فیصل دراج منتقد برجسته فلسطینی بر این باور است که این نویسندگان و میراثداران بعدیشان نیز، رمان را در غیاب شرایط رماننویسی مینوشتهاند. او در مقالهای مفصل با اشاره به همزمانی شروع رماننویسی عربی و تلاشهای عبدالرحمان کواکبی، محمد عبده و دیگران برای رهایی از استبداد، مینویسد: «در آستانه قرن بیستم که محمد مویلحی برای نوشتن نوعی نوشتار که میان رمان و تاریخ در نوسان باشد تلاش میکرد، عبدالرحمان کواکبی سرگرم انتشار کتابش «طبایع الاستبداد» بود، که آن را حاصل عمرش می دانست. یکی از این دو به سمت نوشتن رمان میرفت و دیگری غیاب شرایط رماننویسی را اثبات میکرد. گویا هر دو نفر، البته هر کدام به شیوه خود، داشتند بر این جمله پژوهشگران رمان نور میتاباندند: «رمان بدون دموکراسی اتفاق نمیافتد و دموکراسی بدون رمان». فیصل دراج در این مقاله، نخست شرایط تولد رمان در جهان عرب را با شرایط تولد آن در اروپا مقایسه میکند و سپس با بررسی «طبایعالاستبداد» کواکبی و «اسلام میان علم و مدنیت» محمد عبده غیاب شرایط یادشده را توضیح میدهد. آنگاه شش رمان را که در نیمه نخست قرن بیستم نوشته شدهاند تحلیل میکند. خواندن این مقاله میتواند تصویر روشنی از پیدایش رمان عربی پیش روی خواننده فارسیزبان بگذارد. از طرفی همزمانی تقریبی رویدادها و همانندی شرایط تاریخی رمان عربی با رمان فارسی چنان است که وقتی به این تصویر مینگریم انگار شاهدِ ناگزیری و در عینحال ناممکنی تولد رمان فارسی نیز هستیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.