نقد اجال ریکورد بر «سرزمین هرز» الیوت
آوریل بیرحمترین ماهها
ترجمه تورج یاراحمدی
«سرزمین هرز» اثر تی.اس. الیوت را همگان چنان بهشمار میآورند که یکی از مهمترین شعرهای سده بیستم و متنی اصلی از شعرهای مدرنیستی باشد. این شعر چهارصدوسیوچهار سطری در سال 1922 منتشر شد، نخست در انگلستان در شماره ماه اکتبر مجله کرایتریون و سپس در شماره ماه نوامبر مجله دایل در آمریکا، و در ماه دسامبر همان سال به شکل کتاب به چاپ رسید. ساختار شعر در پنج بخش ترکیب مییابد. بخش نخست، در خاککردن مردگان، در باب مضمونهای متنوعی از نومیدی و یأس است. بخش دوم، دستی شطرنج، شرحی است از چند شخصیت -روایتهایی یک در میان- که آن مضمونها را از وجهی تجربی بهکار میگیرند. بخش سوم، موعظه آتش، تأملی فلسفی در باب تصور مرگ و از خودگذشتگیِ برآمده از آن است که از آرای اگوستین اهل هیپو و آیینهای شرقی اثر گرفته است. پس از بخش چهارم که شامل عجزولابهای غنایی است، نتیجه نهایی یا بخش پنجم، آنچه تندر از آن سخن راند، شعر را با تصویری از داوری به پایان میرساند.تامس استرنز الیوت که اغلب به تی. اس. الیوت شناخته است در بیستوششم سپتامبر 1888 در سینت لوییز، میسوری زاده شد. خاندان او در دهه 1660 از انگلستان به بوستن، ماساچوست مهاجرت کرده بودند. او خود در 1914 و به سن بیستوپنج سالهگی به انگلستان هجرت کرد و سرانجام با طرد شهروندی آمریکا در سال 1927 به سن سیونهسالهگی به تابعیت انگلستان درآمد، یعنی کشوری که در آن ازدواج کرده بود و کار میکرد و اقامت گزیده بود.الیوت در سال 1915 برای سرودن شعر سرود عاشقانه جی. آلفرد پرو فراک توجه بسیاری را به خود جلب کرد. این شعر همچون شاهکاری در جنبش مدرنیستی بهشمار میرود. در پی آن الیوت برخی اشعار مشهور دیگر نیز عرضه کرد، از آن جمله، سرزمین هرز (1922)، میان تهیگان (1925)، چهارشنبه خاکستر (1930)، و چهار کوارتت (1945).الیوت در چهارم ژانویه 1965 به سن هفتادوششسالهگی در کنزینگتن، لندن درگذشت. آنچه در پی میآید نقدی است بر سرزمین هرز نوشته اجال ریکورد به سال 1923 که نمونهای است از نقد بر شعر الیوت در آن روزگار. میان عاطفهای که شعر به آن دامن میزند و خواننده؛ همواره یک لایه فرهنگی فشرده وجود دارد که از آن تصویرها یا شخصیتهای دخیل در شعر را میتوان به در آورد. در سرود «آرزویم اینکه باشم در آنجا که هلن آرمیده» این امر چندان مشهود نیست. این سرود اما، بنابر تلقی ما، از «قصیده برای عندلیب» سادهتر است؛ زیرا، واکنشی عاطفی بیواسطهای را موجب میشود. در قصیده عاطفه از جو برساختهشده از همنشینی اسطورهای بازتاب میگیرد، یعنی از آنچه که پیش از رسیدن به ما، گذر میکند. این را نمیتوان هنری والاتر برشمرد، اما بیشک پیچیدهتر است و برخی برآن هستند که کمتر اندوهبار است. گاهبهگاه، شاعرانی پدیدار میشوند و بهتبع آن مخاطبان شعری که در دید آنان این مهِ لاعلاجِ کنایه و تلمیح بسیار غلیظ مینماید؛ که در فقدان آن معنای واژهها چنان بهسرعت بر آنان رخ مینماید که ناچیز بهنظر میآید، چنانکه در فقدان هوا، نمیتوان لرزههای نور را درک کرد. شخصیت شاعرانه آقای الیوت بسیار پیچیده است. عواطفی که برمینهد بیاینکه مسیری پیچاپیچ از کنایه و تلمیح را درنوردد، به ما نمیرسند. در بیش از چهارصد سطر شعرش او از چندین و چند نویسنده و به سه زبان بیگانه نقلقول میکند، گواینکه هنر وی به جایی رسیده است که بر این فرزانگی واقف است که گاه خود را پنهان سازد. بهطورکلی در شعر وی این بیعلاقهگی وجود دارد به اینکه در مخاطب واکنش عاطفی بیواسطه برانگیزد. مخاطب میانگارد که صرفا به ملاحظه کس دیگری [غیر از مخاطب] است که شاعر برانگیختهشده بر صحنه حاضر شود. در آنجا شاعر نمایشی از فانوس سحرآمیز به اجرا درمیآورد؛ اما از آنجا که خوددارتر از آن است که علانیه اثرات نقشبسته بر روحاش را در جریان سفر از میان سرزمین هرز به نمایش گذارد، تصویرهایی را که دیگران نقش کردهاند بهکار میگیرد و در این میان به تلنگری تفاوت میان واکنش خودش و واکنش آنها را آشکار میسازد. آقای الیوت، برای کمک به ما در بازگشایی شعر، یادداشتهایی فراهم آورده که بیشتر به کار شخص فضلفروش میآید تا منتقد شعر، بیشک این یادداشتها هشداری هستند به ما تا برخی ارجاعات به مناسک مربوط به رستنیها را دریابیم. این همان لایه فرهنگی یا لایه میانی است که گرچه به ما یاری میکند تا عاطفه زیربنیاد را درک کنیم، اما به خودیخود واجد هیچ ارزش شعری نیست، ما سر آن داریم که به خود الهام دست یابیم، و در این میان چنانچه دستگاهی که اساس آن بر خودداری ترکیبیافته بیش از اندازه مستحکم باشد، سرانجام شکست شاعر را در نیل به هدفاش رقم میزند. مضمون شعر بهصراحت از عنوان آن «سرزمین هرز» و نیز در اعتراف نهایی «این پارهها را شمع زدهام زیر ویرانههایم»، آشکار است. [شمعزدن اصطلاحی در معماری است] در اینجا پیامی بیواسطه دریافت میکنیم که بسیاری از آنچه را پیشتر آمده است معلوم میکند. از بخش آغازین، «در خاککردن مردگان»، تا بخش واپسین به نظر میآید با جهانی، یا ذهنی مواجه هستیم که در وضعیت فاجعهباری است و نومیدی خود را به سخره میگیرد. در این میان واقف هستیم بر سقوط آرزوها، فروپاشی شتابناک ثباتِ پذیرفتهشده، و شکستهشدن یک آرمان. عاطفه بهواسطه روشی شاعرانه که خود تودار و اندک سخن است در دوردست جای داده میشود، و ما تنها قادریم شدت آن را از اندازه خشونت مرئی واکنش به آن داوری کنیم. در اینجا است که یک شاعر که از دیگر شاعران نسل خود خوشقلمتر است بیهیچ سلیقه یا مهارتی نقیضهپردازی میکند. در اینجا است نویسندهای که بداعت را تقریبا بهمثابه الهام میانگارد و در عینحال اغلب سطرهای بینقض خود را از دیگران به وام میگیرد، و در این میان خود چندان به آن نمیافزاید چنان است که انگار بخش اعظم «سرزمین هرز» از یادداشتها ترکیب یافته است. این روش اما واجد برخی توجیهات نظری است. آقای الیوت خود این روش را بهشیوهای معقول و با تأثیری جذاب بهکار گرفته است. بهکارگرفتن این روش بهخوبی با لبخند نومیدانه وی هماهنگ است؛ اما مخاطب گهگاه تمایل به آن دارد که صدای شاعر را به نحو اکمل بشنود. لابد اگر خواننده به اندازه کافی فرهیخته باشد، این آواها را اشاراتی دلالتگرانه بیابد. به هر رو، از کل این شعر آن خشنودی که میباید به دست آید، حاصل نمیشود گو اینکه چندینوچند قطعه از آن بسیار نغز سروده شدهاند. آقای الیوت که همواره از سلوک والا طفره میرود به جایی نایل شده که دیگر قادر نیست از بهجاآوردن حق محدودیتهای رسانه شعر شانه خالی کند؛ گو اینکه گاه شانه به شانه حدود و ثغور فصاحت کلام میساید. آنگاه که بار دیگر لگام امور را در دست گیرد میتوان انتظار داشت که شعر او از تجربه جاهطلبانه شاعر در تنوع و شدت بهره بردارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.