|

اصول تدوین کتاب‌های درسی مدارس کشور در گفت‌وگو با «محمود امانی‌طهرانی»

تألیف کتاب براساس چارچوب‌های ملی و جهانی

سلیمان فرهادیان . بابک فرهادی

چندسالی است که اجرای برنامه تغییر نظام آموزشی آغاز شده است و هم‌‌اکنون مؤلفان سرگرم تألیف کتاب در پایه‌های مختلف هستند. کتاب درسی از چند جنبه در نظام آموزشی ما اهمیت بسیار دارد، از جمله اینکه هنوز هم کتاب‌های درسی مهم‌ترین ابزار آموزشی در مدارس ما هستند و دیگر اینکه برخلاف بسیاری از کشورها، در تمام مدارس سراسر کشور، از یک کتاب به‌عنوان کتاب درسی استفاده می‌شود. به همین مناسبت پای صحبت‌های دکتر «محمود امانی‌طهرانی»، مدیرکل دفتر تألیف کتاب‌های درسی ابتدایی و متوسطه نظری، نشستیم تا با او درباره فرایند و دشواری تألیف کتاب‌های درسی گفت‌وگو کنیم. دکتر «امانی» بر این باور است هرچند کتاب‌های کنونی ضعف‌هایی دارد که باید آنها را برطرف کرد، اما نسبت به گذشته بهتر شده است. او می‌گوید برای تهیه این کتاب‌ها از نظرات کارشناسی معلمان، کارشناسان و استادان دانشگاه استفاده می‌کنند و در صورت نیاز برای بهبود کتاب‌ها، از کتاب‌های درسی سایر کشورها استفاده می‌کنند، اما هیچ‌کدام از کتاب‌ها آن‌گونه که گفته می‌شود، ترجمه کتاب‌های خارجی نیست.

هم‌اکنون برنامه تدوین و تألیف کتاب‌های درسی و به‌ویژه کتاب‌های علوم تجربی مدارس در چه مرحله‌ای قرار دارد؟ برنامه درسی حوزه تربیت و یادگیری علوم تجربی، یکی از حوزه‌های برنامه درسی ملی است. ما در برنامه درسی ملی، یازده حوزه تربیتی داریم. هم‌اکنون برنامه درسی علوم تجربی، در حال تدوین است و کتاب‌های درسی نیز براساس این برنامه درسی، تدوین می‌شوند. تدوین و تألیف کتاب‌های درسی بر چه مبنایی است؟ یعنی کتاب‌ها را کارشناسان ما تألیف می‌کنند یا اینکه بخش‌هایی یا تمام یک کتاب درسی خارجی ترجمه می‌شود؟ مبنای اصلی کار ما تألیف است، اما این تألیف براساس اطلاع کامل از دستاوردهای کشورهای دیگر در حوزه تألیف کتاب است. ساختار کلی کتاب‌های درسی ما ترجمه نیست، اما گروه‌های تخصصی تألیف کتاب‌ها، از جریان‌های خارج از کشور مطلع هستند و کتاب‌هایشان را هم دارند و در صورت نیاز الگوبرداری هم می‌کنند، اما درنهایت ما براساس مبنای درسی خودمان، کتاب‌های درسی‌مان را تألیف می‌کنیم. البته باید تأکید کرد کار تألیف کتاب‌های درسی را براساس نیازسنجی‌ها و چارچوب‌های برنامه درسی خودمان انجام می‌دهیم که بر مبنای مطالعات بین‌المللی و تطبیقی است. در دوره‌های گذشته نیز می‌گفتند که کتاب‌ها را خودمان تألیف می‌کنیم، اما وقتی که دقت می‌کردیم، می‌دیدیم این کتاب‌ها در حقیقت ترجمه کتاب‌های خارجی است. واقعیت این است که در موارد قبل هم کتاب‌های ما ترجمه‌ای نبود بلکه گاهی بعضی از گروه‌های درسی، به‌دلیل مشکل تأمین عکس‌های علمی و محدودیت‌هایی که وجود داشت، از بعضی از عکس‌های کتاب‌های خارجی استفاده می‌کردند که در نتیجه این تشابه ظاهری، بعضی افراد گمان می‌کنند که ما کتاب‌های خارجی را ترجمه کردیم درحالی‌که تمام بخش‌ها، در ایران تألیف می‌شود. یکی از مشکلات کتاب‌های درسی این است که استادان دانشگاه کتاب‌ها را تألیف می‌کنند. هرچند کتاب‌هایی که استادان تألیف می‌کنند، به لحاظ علمی سطح خوبی دارد، اما چون استادان از سطح سواد و معلومات دانش‌آموزان اطلاع ندارند، حاصل کار چیز چندان خوب و مناسبی از کار درنمی‌آید. بله، زمانی کتاب‌های درسی مدارس را استادان دانشگاه تألیف می‌کردند، اما هم‌اکنون با توجه به رشد علمی معلمان و همچنین کارشناسان سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی درسی، دیگر کتاب‌های درسی را استادان دانشگاه تألیف نمی‌کنند بلکه این کار گروهی انجام می‌شود که استادان هم در اینجا نقش دارند. نکته مهم دیگر این است که لازم است معلمان هم پیش از چاپ و انتشار کتاب درسی، این کتاب‌ها را بخوانند و نظراتشان را بیان کنند، اما گویا در تدوین کتاب‌های درسی به این موضوع توجه نمی‌شود. ما برای اینکه مطمئن شویم معلمان ما کتاب‌های تألیف‌شده را می‌پسندند، بعد از اینکه نسخه اولیه هر کتابی آماده شد، این کتاب را در یک جریان اعتباربخشی فشرده، به معلمان دست‌کم پنج استان ارائه می‌دهیم. هم‌اکنون ما در تمام استان‌ها کارشناس تحلیل محتوا داریم که کارش جمع‌آوری نظرات دبیران برجسته استان‌هاست. این افراد نظرشان را درباره هر صفحه کتاب بیان می‌کنند. پس به بیان دیگر کار این کارشناسان، اتصال برقرارکردن بین مؤلفان و معلمان است. اگر امکان داشته باشد، نظر اصلاحی معلمان را در همان سال اول اعمال می‌کنیم. در بعضی موارد هم پیش آمده که کار تألیف کتاب در یک تنگنای زمانی صورت گرفته و دیگر فرصتی نبود که نظرات استان‌ها اعمال شود. در این حالت این نظرات در سال‌های بعد اعمال می‌شود. ما معمولا سال اول عرضه و تدریس یک کتاب درسی جدید را اجرای آزمایشی می‌نامیم حتی اگر عرضه این کتاب در سراسر کشور و به شکل فراگیر عرضه شود. اجرای آزمایشی این فرصت را برای ما پدید می‌آورد که از نظرات همه دبیران مطلع شویم و در چاپ‌های بعدی این نظرات را اعمال کنیم. این روشی که شما بیان کردید، بسیار عالی است، اما در عمل می‌بینیم معمولا نظرات معلمان اعمال نمی‌شود. شما اگر همه کتاب‌های پایه اول تا پایه نهم را بررسی کنید، می‌بینید کتابی که در سال اول منتشر می‌شود با کتاب سال دوم متفاوت است. این نشان می‌دهد که ما به نظرات کارشناسی اهمیت می‌دهیم و فرایند اجرای آزمایشی کتاب‌ها از دید ما بسیار جدی است. ان‌شاءالله این فرایند را برای کتاب‌های دوره دوم متوسطه هم اجرا خواهیم کرد. شاید در سال‌های گذشته به نظرات کارشناسی معلمان اهمیت نمی‌دادند، اما همه سعی ما این است که نظرات مختلف را بشنویم و اعمال کنیم. دلیل آنکه آنها نظرات معلمان را اعمال نمی‌کردند این بود که می‌گفتند تهیه امکانات برای چاپ تازه هزینه دارد. شما اگر کتاب ریاضی پایه سوم دبستان را بررسی کنید، می‌بینید سال‌91 که این کتاب منتشر شد، در سال‌های 92 و 93 تغییرات خوبی در این کتاب اعمال شد. یکی از مهم‌ترین مراحل تولید کتاب، مرحله ویراستاری آن است که این موضوع در تولید کتاب‌های درسی بیشتر اهمیت پیدا می‌کند. برنامه شما بر‌ای ویرایش کتاب‌های تألیف‌شده چیست؟ ما ویرایش کتاب‌ها را در چند سطح مختلف انجام می‌دهیم که شامل ویرایش زبانی (در سه مرحله رسم‌الخط کتاب، واژگان مصوب فرهنگستان و مناسب‌بودن زبان برای آموزش) و ویرایش علمی است. ما همیشه و پیوسته کار ویرایش علمی را انجام می‌دهیم تا کتاب غلط علمی نداشته باشد، اما درباره ویرایش زبانی باید گفت، چون فرایند زمانبری است شاید در همان سال اول این فرصت پیش نیاید که کار ویرایش زبانی را به شکل کامل و مطلوب انجام دهیم ولی در سال‌های بعد این ویرایش را کامل‌تر می‌کنیم. برای مثال ما قصد نداریم کتابی را که در سال جاری منتشر می‌شود تغییر دهیم، اما درعین‌حال کتاب، در حال ویرایش بسیار باکیفیتی است. یکی از موارد درباره ویرایش زبانی به‌کارگیری اصطلاحات و کلماتی است که دانش‌آموز با آن آشنایی ندارد و در نتیجه درک محتوای کتاب برایش دشوار می‌شود. برای مثال کتاب شیمی اول دبیرستان درباره «رفتار گاز» صحبت می‌کند. درباره چنین مثال‌هایی باید به این نکته توجه کنیم که ما همه مصوب‌های فرهنگستان درباره به‌کارگیری معادل فارسی اصطلاحات علمی را اجرا می‌کنیم. درعین‌حال قرار گذاشتیم واژه، برابر نهاد یا اصطلاحی را که برای دانش‌آموزان نامانوس باشد، در متن یا پاورقی آنها را توضیح دهیم، اما این نکته را در نظر داشته باشید که زبان علم شامل همین واژه‌ها است و اگر کسی می‌خواهد با زبان علم آشنا شود، باید معنای دقیق این واژه‌ها را یاد بگیرد. برای نمونه دانش‌آموز در اینجا یاد می‌گیرد که الگوها و روابط و نوع برهم‌کنش‌هایی که بین مولکول‌ها وجود دارد، رفتار گاز نام دارد. اگر دانش‌آموز در این مورد معنی رفتار گاز را خوب درک کند، بعدها به راحتی متوجه معنی رفتار شاره‌ها یا سیالات و موارد مشابه دیگر هم می‌شود. یعنی در اینجا دانش‌آموز با زیرساخت‌های زبان علمی آشنا می‌شود. علاوه بر این معلم هم باید نقش خود را در آشنایی دانش‌آموزان با این زبان ایفا کند. شما در پاسخ به این پرسش از کلمه الگو استفاده کردید. ما در زندگی روزمره از کلمه الگو به معنی نمونه و سرمشق استفاده می‌کنیم اما کلمه الگو در متون علمی به معنای دیگری به کار می‌رود که موجب سردرگمی دانش‌آموز می‌شود. بله، این موضوع زبان و تفاوت معنای واژه‌های روزمره و واژگان زبان علمی موضوع بسیار مهمی است که باید به آن توجه داشت. برای مثال درباره همین کلمه الگو باید گفت، در اینجا الگو ترجمه کلمه مدل است. کلمه مدل در زبان انگلیسی هم در دو معنا به‌کار می‌رود. این کلمه هم در توضیح نحوه عمل به‌کار می‌رود و هم بیانگر نوعی مطلوبیت است. آیا در کتاب‌های جدید، برای درک بهتر محتوا، انجام آزمایش هم پیشنهاد شده است؟ می‌دانید که زمانی درس نظری و آزمایشگاه جدا از هم بودند که بعدها به دلایل بسیار از جمله زیادشدن عنوان‌های درسی و نبود امکانات لازم برای انجام همه آزمایش‌ها، درس نظری و آزمایشگاه در هم ادغام شدند، اما در عمل با اجرای این تصمیم، آزمایشگاه حذف شده است. حذف‌شدن آزمایشگاه هم دلایل بسیار دارد مانند نبود امکانات و متصدی آزمایشگاه. بررسی‌ها نشان می‌دهد مدارسی که آزمایشگاه دارند و ندارند، مثل هم عمل می‌کنند یعنی هیچ‌کدام آزمایش‌ها را انجام نمی‌دهند. چاره کار این‌ است که درس نظری و آزمایشگاه را جدا از هم ارائه دهیم. تدبیر ما (که شاید هم تصویب شود)، این است که نمره آزمایشگاه را جدا از نمره درس گزارش دهد. یکی از مهم‌ترین ایرادهای کتاب‌های درسی شاید نداشتن جذابیت و گیرایی باشد. به همین دلیل هیچ‌کس فارغ از وظیفه، به سراغ این دسته از کتاب‌ها نمی‌رود. من این مورد را رد نمی‌کنم و معتقدم که از این نظر، لازم است تا جایی که می‌توانیم بیشتر زحمت بکشیم تا کتاب‌های جذابی ارائه کنیم. موضوع جذاب‌بودن و خوش‌سلیقگی را باید در هنگام تدوین کتاب‌ها مد نظر داشت. البته معلمان هم باید در این زمینه بیشتر همکاری کنند تا اینکه بتوانیم کتاب‌های جذاب‌تری ارائه کنیم. نمی‌توان گفت کتاب‌های ما نامطلوب است، اما تأیید می‌کنم که می‌توان کتاب‌های جذاب‌تری تولید کرد. می‌توان با افزودن بخش‌هایی به کتاب آن را جذاب‌تر کرد، اما زمانی که توصیه می‌کنند تا حد امکان از حجم کتاب‌ها کم کنند، فضا را برای هنرنمایی مؤلفان می‌بندد. البته تأکید می‌کنم که کتاب‌های امروزی نسبت به کتاب‌های دو دهه قبل بسیار جذاب‌تر شده است. یکی از مهم‌ترین ویژگی کتاب‌های درسی مناسب، وجود ارتباط‌های افقی و عمودی بین درس‌ها و دوره‌های تحصیلی متفاوت است که گویا در نظام آموزشی ما چندان رعایت نمی‌شود. این موضوع یکی از اساسی‌ترین موارد برای تألیف کتاب‌های درسی است و باید حتما اینها را رعایت کرد و ما هم این موارد را حتما رعایت می‌کنیم. اگر چنین مواردی رعایت نشود، دانش‌آموز در کتاب خود با مفاهیمی مواجه می‌شود که از قبل با پیش‌نیازهای آن آشنا نشده است. البته ما معتقدیم که کتاب‌ها و درس‌ها درباره مفاهیم علمی مشترک باید با یکدیگر همکاری کنند و درعین‌حال باید از تکرار بی‌مورد که موجب اتلاف وقت می‌شود، پرهیز کرد. ما در تألیف کتاب‌ها به دو اصل «وسعت» و «توالی» توجه می‌کنیم. وسعت به معنی دامنه و گستردگی یادگیری در هر پایه و توالی به معنی اتصال پایه‌ها به همدیگر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.