سوگوارانهای زیبا برای ازدسترفتن زیبایی
حسین گنجی . منتقد و پژوهشگر
آدمبودن هم یکی از توقعات ما از هنرمند است. توقع اساسی هر اجتماعی از هنرمند است. هنرمند باید حرف را بزند، منتها بهتر.
این چند گزاره متصل و پیوسته که به نقل از ابراهیم گلستان در کتاب گفتهها آمده است، پرده از یک کانسپت، یک نگاه و یک خواست اساسی از هنرمند کنار میزند؛ هنرمندی که فارغ از رعایت زیباییشناسیهای معمول، چارچوبهای مصطلح و متر و مقیاسهای آکادمیک و علاقهمحور، باید از چیزی مغفولمانده در جامعهاش، سخنی بهحاشیهرفته در زبانش و مفهوم گمشده در پیرامونش، به بهترین و شکیلترین شکل سخن به میان بیاورد. زیبایی بدون بار مفهومی در انتقال خود و ثبت در ذهن مخاطب دچار لکنت میشود. برعکس آن نیز صادق است، سترگترین مفاهیم و ارزشمندترین پیامها نیز، وقتی در چارچوب مناسب و شکیلی قرار نگیرند، در انتقال خود به مخاطب دچار مشکل میشوند. ارتباط معنا با ذهن به یک بستر مناسب نیاز دارد تا آن مفهوم مشترک میان هنرمند و مخاطب، میان ابژه و سوبژه در اثر هنری و میان زمان و مکان در دل تاریخ، به وجود بیاید. آن چیزی که امروز در بستر هنری ما آزاردهنده شده، مغفولماندن این حلقه وصل است. یا مفهوم بهدرستی انتخاب نمیشود، یا سبک و سیاق پرداخت به آن، درست اجرائی نمیشود که همواره هنر برای ارتباط با مخاطب با مشکل دیالوگ جدی مواجه است. وقتی ریختشناسی کار درست تعریف و تبیین شد، وقتی سازوبرگ کار درست چیدمان شد، آنوقت میتوان به هنر و الصاق این واژه به یک اثر فکر کرد یا پذیرفت. حال وقتی هنرمند با دغدغههای طبیعتگرایانه با صحنه دلخراش زخمیشدن فضای زیبای طبیعی و جنگلی و سرسبز محیط پیرامون خود و کشور خود مواجه میشود، چه باید بکند. اگر نقاش باشد، باید دستبهکار شود و نهتنها زیبایی را آنطور که چشمنواز باشد به تصویر بکشد، بلکه پرده از یک عادت چشمی هم کنار بزند. باید زیر لایه همین زیبایی اشاره کند که اتفاق شومی در پس این زیبایی در حال رخدادن است. اگر عکاس باشد، باید بهترین زاویه دید را برگزیند، بهترین وسعت منظره را انتخاب کند، بهترین رنگبندی و قاب و خطوط را از پشت ویزور دوربین خود گزینش کند، تا در کنار ثبتکردن یک منظره زنده، بدیع و چشمنواز، که چشم از دیدن بارهاوبارهاوبارهای آن خسته نشود، درعینحال آن معنای کناری و پشتی را نیز دربر داشته باشد. وقتی میخواهد هجوم بیامان سنگ و سیمان و آهن و آجر را به فضای زیبای روستایی و کشاورزی و طبیعی، نشان دهد، باید خانه را در متن ماجرا و بهشکلی زشت و اضافه به تصویر بکشد و منظره را به شکلی آرام، زیبا و خوشخط نشان دهد. وقتی قاب در میان خطوط سالم و میزان و مناسب قرار میگیرد، مخاطب عکس آرامش کافی برای دیدن عکس دارد و ذهنش با دیدن خطهای نامناسب پا پس نمیکشد. رنگبندیها، سوژهها و قرارگیری انبوه درختان در انتهای تصویر، جایی که زمین و آسمان از هم جدا میشوند، اشتهای مخاطب را بیشتروبیشتر میکند. اندازه بزرگ قابها و واید مناسب کادرها، این حس را نیز تقویت میکند که مثل سفری به جاده شمال و دیدن یکباره یک منظره زیبا، ماشین را پارک کنی، صندلی را از صندوق عقب بیرون بیاوری و ساعتها به دیدن منظره مشغول شوی و البته هر چنددقیقه به خودت بگویی، ایکاش آن سقف آهنی و سیمانی نبود. کاش در میان قطعههای رنگارنگ زمینهای کشاورزی، یکباره یک عمارت بزرگ نبود. این منظرهها، ریزبینیها، نکتهسنجیها و عکسها، همان کاری است که در مجموعه «شهرکهای برنجی» در گالری طراحان آزاد، مسعود مومنها بهخوبی به تصویر درآورده است و ما را به دیدنش دعوت میکند. او بهصورت ناخواسته و هنرمندانه با وسیلهای که برساخته از دنیای مدرنیته است (دوربین عکاسی)، به فضایی که دنیای مدرنیته به آن دامن میزند، نقد وارد میکند. انسان متوقع برخاسته از فضای مدرنیته شهری، حال تلاش میکند هرآنچه زیبایی هست برای خود کند. حتی به قیمت ازدسترفتن همان عناصر زیبایی که دنبالش است. او به جنگلهای انبوه و زیبا، به مزرعهها و شالیزارهای بدیع، به ساحلهای چشمنواز، به دشتهای فراخ و وسیع، هجوم میآورد تا بخشی و تکهای از آن را برای خود کند، بیآنکه فکر کند هجوم او و این تکهتکهکردن همان پازلی که از دور برایش زیبا بوده است، ساخت زیبایی را از میان میبرد و تنها باعث میشود فضای شهری که از آن بیزار است و مدام در پی ترک و رهایی آن و پیوستن به طبیعت است را گسترش دهد. این غفلت بزرگ را چه کسی جز هنرمند میتواند به چشم مخاطب بیاورد. اینجاست که میبینیم مسعود مومنها بهخوبی دست روی نکته درستی گذاشته و خوب برای پرداخت آن نیز وقت مناسب و صبر درخوری را صرف کرده است. او هر فریم عکس خود را پس از باران گرفته است. بعد از باران هر زیباییای دوچندان میشود. گویی رنگها را چند پله روشنتر، شفافتر و خوشرنگتر کرده باشند. طراوت در تمامی عکسهای این مجموعه موج میزند. این طراوت باعث میشود افسوس و آه ازدسترفتن این دشتها و مزرعهها و قطعههای خوشبرورو بیشتر و سوزناکتر شود؛ سوگوارانهای زیبا و باشکوه که برای مرور ازدسترفتن زیبایی میتوان برگزار کرد. هرچند در انتخاب زاویه و قراردادن برخی نکات در نقاط طلایی و برخی دستکاریها میتوان نقدهایی بهکار وارد کرد، ولی آنقدر موضوع ارزشمند است و رسالت هنری بههمراه دارد و آنقدر نکات ریز در آن رعایت شده است که میتوان بهعنوان اولین نمایشگاه مسعود مومنها به او تبریک گفت و از کنار آن خردهپرداختهای بد نیز به آسودگی گذشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.