|

نظر موافقان و مخالفان نگارگر ايراني چيست؟

لبخند دوباره سعدآباد به فرشچیان

سحر آزاد: يكي از موزه‌هاي سعدآباد سالي يكي، دو بار شاهد يك صحنه تكراري است. مردمي كه ممكن است سروكاري هم با نگارگري نداشته باشند، با شنيدن خبر حضور محمود فرشچيان راهي موزه‌اش مي‌شوند تا اگر از خيل دوربين‌هاي صداوسيما، حلقه خبرنگاران و محافظان مسئولان بگذرند، مجالي براي ديدن اين نگارگر پيدا كنند. 15 شهريور امسال نيز موزه فرشچيان واقع در مجموعه فرهنگي- تاريخي سعدآباد ميزبان مردمي بود كه براي ديدن اين هنرمند آمده بودند. فرشچيان كه ساكن آمريكاست، در هربار سفر به ايران، سري هم به موزه‌اش مي‌زند تا با مردم ملاقات ‌كند اما گاهي بهانه حضور او در سعدآباد، رونمايي از يك كتاب يا تابلوي جديد است. در هريك از اين مراسم‌ها علاوه‌بر مسئولان دولتي، بسياري از مردمي كه شايد دستي هم در نقاشي و نگارگري نداشته باشند، از صبح زود در موزه فرشچيان حاضر مي‌شوند تا بتوانند اين نقاش ايراني را، كه حالا در خارج از مرزهاي ايران هم آوازه‌اي دارد، ببينند. در ميان آنها جواناني هم هستند كه با دردست‌داشتن پوشه يا كاغذي، سعي مي‌كنند خود را به صف جلوي بازديدكنندگان برسانند و با نشان‌دادن اثرشان، نظر فرشچيان را در مورد كارهايشان بپرسند. صبح يكشنبه موزه فرشچيان بازهم مملو از جمعيتي شد كه براي رونمايي از دو تابلوي «شام غريبان» و «آسمان چهارم» روي صندلي‌هاي چيده‌شده در فضاي باز سعدآباد نشسته بودند. اين‌بار علاوه‌بر مسئولان سازمان ميراث فرهنگي، مهمان ديگري هم از كابينه دولت در ميان حضار قرار داشت. محمدجواد ظريف، وزير امور خارجه ايران يكي از سخنران‌هايي بود كه به توصيف آثار فرشچيان پرداخت: «گرچه در محضر بزرگان و اصحاب فرهنگ و هنر صحبت‌کردن برای من بسیار دشوار است اما نمی‌توانستم این فرصت را ازدست دهم که از نگاهی دیگر به سهم بزرگی که استاد فرشچیان در نشان‌دادن فرهنگ و هنر و دیدگاه والای مردم این مرز و بوم برای همه دنیا دارد، اشاره نکرده باشم». او ادامه داد: «زمانی که برادر بزرگوارم صادق خرازی به‌عنوان نماینده ایران در سازمان ملل متحد در نیویورک حضور داشت، باعث شد تا آثار استاد را به‌عنوان هدیه به میهمانان ارائه کنم. من افتخار داشتم مجموعه آثار استاد فرشچیان را، چه به‌عنوان سفیر ايران و چه در سمت کنونی، به میهمانان و سایر سفیران و کسانی که دوست داشتم با فرهنگ ایران آشنا شوند، هدیه کنم و فکر می‌کنم این هدیه را برای همه سفرا فرستاده‌ام». مخالفان و موافقان چه مي‌گويند؟ با اينكه نگارگري يا نقاشي ايراني سال‌هاست در تاريخ و فرهنگ ايران، پيشينه دارد اما نام محمود فرشچيان براي مردم به نمادي از نگارگري معاصر ايران تبديل شده است. او متولد 1308 در اصفهان است كه برخي از تابلوهايش مانند «ضامن آهو»، «پنجمين روز آفرينش»، «عصر عاشورا» و... شهرت بيشتري دارد. او دارنده نشان درجه‌يك هنر، چهره ماندگار و طراح پنجمین ضریح حرم امام‌رضا(ع) است. همان‌طور كه از مراسم رونمايي دو تابلويش نيز مشهود است، نه‌تنها الان بلكه در گذشته هم حمايت دولت‌ها را همراه داشته است. محمدباقر آقاميري، از نگارگران پيش‌كسوت و رئيس انجمن نگارگران ايران، با بيان اينكه جايگاه فرشچيان در اثر زحمت و تجربه‌‌اش بوده است، به «شرق» گفت: «او كارهاي خوبي در طول عمرش انجام داده و آثارش ملهم از ادبيات، عرفان و فرهنگ ايران است. پس حق است كه از او تجليل كنند». او در پاسخ به اين پرسش كه دليل برجسته‌ترشدن فرشچيان در مقايسه با ديگر نگارگران چیست، اظهار كرد: «هنرمندان خوب ديگري هم داريم كه شايد در معرفي آنها كوتاهي شده است و بايد از آنها دل‌جويي شود اما فرشچيان از اول مشهور بود و تبليغات خوبي هم برايش صورت گرفته است. مهم‌ترين ويژگي كارهاي فرشچيان اين است كه او در آثارش، خودش است. اگر ديگران مانند او جلوه نمي‌كنند شايد به اين دليل است كه به‌دنبال تقليد از آثار او يا نگارگران مشهور هستند. قلم، احساس و انديشه فرشچيان او را متمايز كرده است». آقاميري افزود: «او فضاسازي، تركيب‌بندي و چرخش‌قلمي دارد كه مختص خودش است و به زيبايي تمام جلوه‌گري مي‌كند». بااين‌حال بهرام دبيري، نقاش و پژوهشگر هنر، نظر ديگري دارد: «فاصله مسئولان دولتي با آنچه كه در واقعيت فرهنگي امروز ايران مي‌گذرد، بسيار عميق است. اين موضوع را در تمام عرصه‌ها مي‌توان ديد كه متأسفانه خبر خوبي نيست. اين فاصله در مورد شناخت هنر را در رفتاري كه شهرداري تهران يا ديگر مسئولان فرهنگي دارند، مي‌بينيم و نشانه يك بيگانگي بزرگ است. اين بيگانگي و اين فاصله به‌هيچ‌عنوان به‌نفع مصالح و منافع فرهنگي كشور نيست. من انتظار ندارم كه مسئولان، هنرشناس باشند اما بي‌ترديد انتظار دارم كه در حد ميانگين بتوانند با هنر امروز ايران و حتي سليقه تاريخي هنر ايران آشنايي داشته باشند». او در مورد سبقه نگارگري ايران به «شرق» گفت: «مينياتور ايران در دوران شكوه خود نمونه‌هاي بسيار فاخري از هنر نقاشي را به جهان نشان داده است اما واقعيت اين است كه آن روش مثل بسياري از روش‌هاي هنري گذشته هر كشوري، ديگر جايي براي ادامه و بقا ندارد. نكته جالب اين است كه ما در هنر مدرن ايران كه تاريخي 80، 90ساله دارد، نكات قابل‌دوامي از مينياتور را در نقاشي و هنر ايران مي‌توانيم ببينيم اما نه بر اساس ساختاري كه در دوراني بر نقاشي حاكم بوده است بلكه براساس نشانه‌هايي ساختاري كه قابل‌انتقال به دنياي مدرن هنر ايران باشد». اين نقاش در ارزيابي آثار فرشچيان عنوان كرد:«نقاشي‌هاي آقاي فرشچيان كوچك‌ترين نشانه‌اي از دوران طلايي مينياتور ايران (شاهنامه بايسنقري، شاهنامه لنينگراد مكتب شيراز و...) ندارد. يكي از نشانه‌هاي مهم مينياتور ايران ساختار به‌مثابه يك بنياد تصويري در تقسيم‌بندي شكل و رنگ بود. در آثار اين نقاش، كوچك‌ترين نشانه‌اي از زيبايي‌شناسي مينیاتور ايران وجود ندارد. فقط نامي تهي و برچسبي بي‌معنا باعث مي‌شود او را مينياتوريست خطاب كنند. كارهاي فرشچيان در حد مينياتورهاي بدلي است كه به فراواني در فروشگاه‌هاي اصفهان مي‌توانيد ببينيد و تنها مخاطباني مثل توريست‌هاي اروپايي در آنها جذابيتي مي‌بينند. آشنايي غربي‌ها به‌ویژه ديپلمات‌ها با آثار فرشچيان، مربوط به نمايشگاهي مي‌شود كه سه سال قبل از انقلاب همراه با آثار پرويز تناولي از طرف دولت ايران به مناسبت دويستمين سالگرد استقلال آمريكا به نيويورك فرستاده شد». دبيري صحبت‌هايش را اين‌گونه پايان داد: «علاقه‌مندي مسئولان به آثاري مثل آثار فرشچيان همان علاقه‌مندي يا همان شناسايي توريست‌هايي است كه از هنر ايران هيچ نمي‌دانند. اينكه كتاب فرشچيان براي يك ديپلمات اروپايي و آمريكايي جذاب باشد، نشانه‌اي از ارزش‌هاي هنري اين نقاشي‌ها ندارد. بي‌ترديد پشمك و قطاب ساخت حاج خليفه در يزد هم مي‌تواند براي اين نوع مخاطبان جذاب باشد. رنگ‌ها، شكل‌ها، تركيب‌بندي در آثار فرشچيان تهي از هرگونه نشانه شناسي مستحكمي است كه در تاريخ مينياتور ايران به آن برمي‌خوريم. قطع ارتباط اين نقاش با گرايش حاكم بر نقاشي معاصر ايران، جوانان ايران و آموزشگاه‌ها و دانشكده‌هاي هنر ایران گواهي بر نظر من است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.