|

گفت‌وگو با سیاوش جمادی: در دوره‌های ناامیدی، پرسش‌ها فلسفی‌تر می‌شوند

سعید برآبادی

خانمان‌سوزترین جنگ دنیا، خدمات فراوانی به پیشرفت بشر تقدیم کرد اما پیش از آن، همان بشر را در آتش سوزانده بود. آغاز جنگ جهانی دوم که امسال مصادف با دهم شهریور شده است، یادآور قدرت‌گرفتن هیتلر در آلمان و یارانش در مجموعه «متحدین» بود. جنگ جهانی دوم با این توهم آغاز شد که رکود اقتصاد جهان را می‌توان با کشورگشایی تغییر داد، در نهایت اما شعله‌های آتش این جنگ به همان اندازه از نظامیانش قربانی گرفت که غیرنظامیان را به کشتن داد. 76 سال پس از روزی که آلمان اولین خط‌ونشان را برای دنیا کشید، «سیاوش جمادی»، مترجم و نویسنده‌ای که آثار فراوانی را از ادبیات و فلسفه این کشور به زبان فارسی آورده است، به «شرق» می‌گوید، آتش جنگ‌ها هنوز با همان مفاهیم قدیمی برافروخته می‌شوند و در بر همان پاشنه می‌چرخد. او از چگونگی آماده‌شدن یک کشور برای بدل‌شدن به میدان مبارزه می‌گوید و پس از آن به ایران بازمی‌گردد و اینجا را کشوری می‌داند که به چند دلیل عمده، شاید دیگر هیچ‌گاه اسیر جنگ و جنگ‌افروزی نشود. اما به‌راستی راه ایستادن در برابر تمامی جنگ‌ها در گوشه‌گوشه این جهان خاکی چیست؟ جمادی، تنها یاور انسان‌ها را «انسان» می‌داند و معتقد است در شرایطی که امیدنداشتن با مرگ یکی است، آدمی محکوم به داشتن امید و پذیرش این واقعیت است که تنها کنارهم‌بودن انسان‌ها می‌تواند مانع از جنگ‌های بیشتر بر این کره خاکی شود.

‌ سربازانی که 76 سال پیش با هیتلر همراه شدند یا در مقابل ارتش او ایستادند، چه تصوری از جنگ داشتند؟ آیا می‌شود دریافت که آنها می‌دانستند پا به چه ورطه‌ای می‌گذارند یا خیر؟ مردمی که در فاصله سال‌های 1939 تا 1945 در شدیدترین وضعیت ممکن درگیر وقایع خشونت‌بار و وحشیانه جنگ بودند چطور می‌توانند در برابر این سؤال پاسخ‌گو باشند؟ مردمی که از هردو سو، زیر بار تبلیغات جنگی و قتل و غارت قرار داشتند به‌طوری‌که نه توان باورکردن گزارش‌های جنگ را داشتند و طاقت رد آنها را، چطور می‌توانند به این سؤال جوابی روشن بدهند؟ بدون تردید، انگیزه‌ای در هر جنگ هست که انسان‌ها را به حرکت درمی‌آورد؛ انگیزه‌ای از جنس «ساختن» یا انگیزه‌هایی از جنس «تبلیغات» اما مهم این است که افق طراحی‌شده توسط جنگ‌افروزان، افق دست‌یافتنی‌ای نیست و جنگ نیز به آسانی پیش نمی‌رود! در مورد آلمان، شاهدیم که در سال 1933 حزب نازی به قدرت می‌رسد تا نوید‌دهنده افق رفع بحران‌های اقتصادی، مهار تورم و بی‌کاری باشد و اکثریت آلمانی آن روزگار مجذوب چنین ایده‌ای می‌شوند که در نطق‌های هیتلر به‌خوبی آشکارند. اما چنین نطق‌هایی، نطق‌های نخستین او به حساب می‌آیند، اندکی بعد و در 28 آوریل سال 1939 مسیر این نطق‌ها تغییر می‌کند و هیتلر به ملت آلمان می‌گوید که مرا خداوند فراخوانده برای نجات مردم آلمان که حتی بدون ریختن یک قطره خون، ملت را از زیر ستم داخلی نجات داده‌ام. او از افزایش تولید، کاهش بی‌کاری و رشد اقتصادی می‌گوید و طبق روال هر سیاست‌مدار شارلاتانی خود را ستایش می‌کند تا برایش هورا بکشند و مردم هورا می‌کشند چراکه تا آن زمان، هنوز شاهد شعله‌های جنگ نشده‌اند! ‌ به عبارت دیگر هیتلر مردمش را گام‌به‌گام به پرتگاه جنگ جهانی دوم می‌برده است؟ بله، به فاصله دو سال از آن نطق، او در سال 1941 در یک نطق تاریخی می‌گوید که آلمان یک رسالت جهانی دارد؛ آلمان باید برای تغییر جهان قربانی شود! اگر بخواهید این ایده را در مغز کسی فرو کنید، باید پیش از هرچیز، مردم آن ملت را انسانیت‌زدایی کرده باشید، لازم است که در آن جامعه، فردیت از بین رفته و یکدست‌سازی اتفاق افتاده باشد. بنابراین قطعا ایده‌هایی بوده که در دو سوی جنگ، سربازان را به نبرد واداشته اما امروز برای ما و آن روز برای مردمی که در معرض جنگ قرار گرفته بودند چندان آشکار نیست. اشاره می‌کنم به آرتور کستلر که خود از مبارزان علیه جنگ بود، در «گفت‌وگو با مرگ» نوشته است، 10‌ درصد از جنگ‌ها، عملیات جنگی و 90‌ درصد آنها رنجی است که به چشم نمی‌آید؛ به گفته او شاید شرح مرده‌شورخانه‌های آندلوس در جنگ داخلی اسپانیا، بهتر از شرح نبردها، وضع جنگ را آشکار کند! اما در همین جنگ به استناد کتاب «مهدی سمسار» وقایعی برشمرده می‌شوند که نشانه توحش دوطرفه در پهنای میدان‌های جنگ است؛ توحشی که کمتر به چشم می‌آید و نشان‌دهنده فوران یک نفرت سادیک بوده و شرارت‌هایی که اصولا ضرورتی نداشته‌اند؛ چه ضرورتی داشته که یک کشیش در میانه جنگ مثله شود؟ چه نیازی بوده که یک جمهوری‌خواه را به آتش بکشند؟ ‌ در جهان امروز وضع تا حدودی تغییر کرده و به‌نظر می‌رسد که رسانه‌ها در بروز یا افول شعله‌های جنگ نقش بیشتری دارند. در ظاهر، جنگ ترکیبی است از تبلیغات، افسون‌زدگی ملت‌های یک‌دست‌شده و خودشیفتگی روساي آنها، اما در پنهان، اتفاق دیگری می‌افتد؛ اتفاقی که آدورنو در کتاب دیالکتیک منفی آن را چنین شرح می‌دهد: «آشوویتس به‌گونه‌ای برگشت‌ناپذیر نشان داد که فرهنگ شکست خورده است؛ یعنی در قلب فراورش‌های فلسفه و هنر و دانش‌های روشنگری، چنین حادثه‌ای می‌تواند اتفاق بیفتد. او معتقد است که چنین سنت‌هایی در عمل ضد آن قدرتی بودند که انسان را از شرارت یا تغییر بازدارند، یعنی در سنتی که تا آن زمان برپایه فلسفه و اخلاق و هنر به وجود آمده بود ناتوان بود از اینکه مانع بروز چنین جنگ‌هایی شود.» ‌ اما امروز همان مظاهر فلسفی، هنری و حتی روشنگری به صورت تقلیل‌یافته، ساده‌شده و عمومی‌شده سعی در ممانعت از جنگ دارند، مثال ساده‌اش کاربرانی هستند که در شبکه‌های اجتماعی فعالیت می‌کنند یا گرافیتی‌هایی که در شهرها می‌بینیم یا حتی تلاش عمومی مردم یک کشور برای خروج از وضعیت زرد جنگ. اگرچه آدورنو روی چنین اندیشه‌ای تأکید می‌کند اما من بر آن هستم که آنچه امروز جنگی را پدید می‌آورد، پیش از تضارب اندیشه‌ها، مسائل اقتصادی است، مسئله هستی یک جامعه است که آن را به سوی جنگ سوق می‌دهد، چنانچه در جنگ جهانی دوم اگر سوسیال دموکراتیسم هم بر اقتصاد خودش و هم بر سیاست خودش اختیاردار بود و به آن حدی نمی‌رسید که تورم و گرسنگی و بیکاری، تفکر را محو کنند، امروز به جای این جنگ شاهد یک دموکراسی بسیار قوی‌تر بودیم. اما باید پذیرفت حتی دموکراسی بسیار قوی و راستین هم نمی‌تواند مانع از توحش‌ها و دخالت دولت‌ها در کشورهای دیگر شود. ‌ پس به اعتقاد شما، اگر در جامعه‌ای شاهد دموکراسی باشیم، ایمنی‌اش در برابر جنگ‌افروزی بیشتر است؟ اگر در جامعه‌ای دموکراسی راستینی از بالا به پایین وجود داشته باشد، بله! این امید ممکنی است برای جامعه‌ای که مردم به طور مستقیم -و بدون لاپوشانی‌هایی که سعی دارد کم‌کم دموکراسی را به ماکت دموکراسی بدل کند- در آن نقش دارند، ایمنی در برابر جنگ بیشتر باشد. به‌خصوص در زمانه ما که سطح دانش عمومی بالا رفته و جامعه‌ای چون جامعه ما کمتر اجازه می‌دهد، منابع ثروتش به باد رود، خشونت به آسانی در چنین جامعه‌ای پا نمی‌گیرد. در حوزه‌های اجتماعی و فرهنگی چه پتانسیلی در ایران وجود دارد که می‌تواند مانع از بروز جنگ در این کشور شود؟ ما دارای فرهنگ و زبانی به نام فارسی هستیم که با آن می‌توانیم با فردوسی صحبت کنیم، این در حالی است که یک اروپایی چنین امکانی را ندارد، زیرا در هزار سال پیش، اروپا از این خاطره‌های ادبی- فرهنگی خالی است، یا لااقل چنین حماسه‌ای که دارای وزنی از اندیشه و فکر باشد در آنجا وجود نداشته است. این جریان فکری که در ایران به وجود آمده، فرهنگی را به پویش واداشته و زبانی را -که ما نیافریده‌ایم- ایجاد کرده که امروز پشتوانه ماست و ما را ایرانی می‌کند. مردم ایران، هیچ‌گاه جنگ‌طلب و وحشی نبوده‌اند و با این همه همیشه در معرض تجاوز قرار گرفته‌اند و اگر زمانی دست به حرکت‌های فرهنگی و نظامی زده‌اند به خاطر مقابله با متجاوزان بوده است. پس وضعیت ما به دلیل زبان فارسی و ریشه‌های فرهنگی‌مان فرق دارد با کشورهایی مثل سوریه که هنوز مثل قبیله زندگی می‌کنند. ایجاد یک جامعه دموکراتیک که مزین به آزادی اندیشه، مطبوعات و گفت‌وگوی آزاد در فضای عمومی باشد در ایران امر ممکنی است؛ اگرچه همین حالا در بسیاری از کشورهایی که می‌توانند هدف گروه‌های تندروی جنگ‌طلب باشند، چنین اتفاقی محال به‌نظر می‌رسد. ‌ جنگ‌ها اگرچه خانمان‌سوز بوده‌اند اما ثمراتی هم داشته‌اند؛ ثمراتی که کمتر درباره آن سخن گفته شده و بیشتر تمرکز جامعه جهانی همواره روی آسیب‌ها و کشتار و تخریب‌های جنگ‌ها بوده است، سرمنشأ این ثمرات را کجا می‌توان پیدا کرد؟ در نگاهی بنیادین درمی‌یابیم که در دوره‌های ناامیدی، پرسش‌های فلسفی‌تری مطرح می‌شوند؛ خیامی که می‌گوید «از آمدنم نبود گردون را سود/ وز رفتن من جلال و جاهش نفزود/ وز هیچ کسی نیز دو گوشم نشنود/ کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود» جهان را فلسفی‌تر می‌بیند و پرسش‌هایش را عمیق‌تر مطرح می‌کند؛ چراکه در دوره ناامیدی می‌سراید. چنین سؤالی را هم دیگران پرسیده‌اند و آن هم در اوضاع وخیم و مصیبت‌بار جنگ‌ها که پرسش‌ها شکل بنیادینی درباره هستی پیدا کرده‌اند. اما چرا؟ باید توجه داشت که پرسش از خلأ بیرون نمی‌آید، بلکه این وضعیت‌های پیرامونی و اینجایی و اکنونی ماست که ما را به پرسش وامی‌دارد. پرسش از اینکه چرا ما به جهانی این‌چنین آمده‌ایم بیشتر زمانی مطرح می‌شود که انسان متوجه بی‌عدالتی جهان شده است؛ من نام این وضعیت را وضعیت ایوب می‌گذارم. در کتاب مقدس، داستان ایوب، بسیار شورانگیز و البته تراژیک است؛ داستانی مربوط به سه‌ هزار سال پیش که در آن ایوب پیغمبر از سوی یهوه مورد شکنجه واقع شده و تازه در چنین وضعیتی است که درمی‌یابد، انسان‌های اطرافش از زنان زیتون‌کار تا مزرعه‌داران چه رنج‌هایی می‌کشند و او به این بی‌عدالتی اعتراض می‌کند؛ اعتراض به جهانی سراسر بی‌عدالتی. ‌ جهان امروز در شرایط عجیبی است؛ گویی هر جغرافیایی روی یک بشکه باروت خوابیده و آتش جنگ‌ها زیر خاکسترها هنوز روشن است، در چنین وضعیتی چطور می‌شود به پایان جنگ‌ها امیدوار بود؟ فکر نمی‌کنم روزی را در جهان بدون ستم و ظلم سپری کرده باشیم. البته ظلم‌ها فقط آنهایی نیستند که در قانون برایشان تعریفی ارائه شده؛ چراکه قانون‌ها در سراسر جهان فقط توانسته‌اند بخشی از ظلم‌ها را بنویسند. اما آلام انسانی فراوانی در جهان هست که جایی برای نوشته‌شدن ندارند. در چنین شرایطی امید واهی داشتن و دلخوشی‌دادن خودفریبی است و از سوی دیگر، انسان محکوم است به امید؛ بنابراین یا باید امید داشت یا مرد! اما انسان جز انسان کسی را ندارد و تنها از طریق هم‌نوع خود است که می‌تواند هویت خود را تعیین کند و با در کنار هم قرارگرفتن روبه‌روی جنگ‌ها و جنگ‌افروزی‌ها بایستد. هیچ راهی جز این وجود نداشته، ندارد و نخواهد داشت. انسان است که می‌تواند به کمک انسان بیاید و همبستگی انسان‌هاست که می‌تواند مطامع قدرت‌ها را مسخر کرده و آتش جنگ‌ها را خاموش کند. دیر یا زود، خرد بشری به این نکته خواهد رسید که با همیاری و همبستگی بشر می‌توان روبه‌روی تمامی جنگ‌ها ایستاد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.