|

یادمان

در فقدان «ایرج کریمی»عمیق مثل «بازن»

داریوش مهرجویی

با شنیدن خبر درگذشت ایرج کریمی، غافلگیر و به شدت غمگین شدم. به گمانم او یکی از بهترین نویسندگان و منتقدان سینمایی ما بود. با عشق و شیفتگی سراغ فیلم‌هایی که ارزش نقدکردن داشت می‌رفت و از دل آنها معانی و مفاهیمی بیرون می‌کشید و گاهی از مؤلف اثر پیشی می‌گرفت. درست مثل آندره بازن و همتای ایرانی‌اش پرویز دوایی. بازن در نقد فیلم دزد دوچرخه دسیکا، چنان با قدرت و دقیق نوشت که برای خود دسیکا هم حیرت‌آور بود. یا نقدی که دوایی، بر فیلم پیروی دیوانه ژان لوک گدار نوشت که یکی از نمونه‌های عالی نقد اثر است. این همان نکته‌ای است که افرادی مثل ژاک دریدا، از آن با عنوان مرگ مولف یاد می‌کنند. کریمی وقتی به سراغ فیلمی می‌رفت، فارغ از اینکه خالق اثر کیست، با تمام وجود در اثر غرق می‌شد. نمونه‌اش نقدی است که بر فیلم درخت گلابی من نوشت. تأملات عمیقی در باره این فیلم داشت و نوشته‌اش متن شعرگونه‌ای بود سرشار از عمق و معنا. او برخلاف بعضی‌ها دچار تصلب ذهنی و کینه‌توزی نبود. نقد‌هایش از عمق کمیابی برخوردار بودند و من همیشه با لذت نوشته‌هایش را می‌خواندم. مباحث تئوریکی که او می‌نوشت از بهترین نمونه‌های تحلیل اثر در ادبیات سینمایی ایران هستند. متأسفانه فیلم‌هایش را ندیده‌ام ولی اطمینان دارم آثار سینمایی او نیز همسنگ نوشته‌هایش هستند و از عمق و معنا برخوردارند. از فقدان زود هنگام او به‌شدت متأسفم و جای خالی‌اش را با تمام وجود حس می‌کنم. این ضایعه را به تمام نویسندگان و منتقدان سینمایی و همچنین خانواده محترمش از صمیم قلب تسلیت می‌گویم.

ایرج کریمی و معنای غریب «مرگ»همه نسل‌ها، جادو دارند

حمیدرضا شعبانی- مدیر نشر دف

وقتی درباره «مرگ» کسی حرف می‌زنیم، اغلب درباره «زندگی» او سخن می‌گوییم.

گری جان در دوره‌ای پُرهنگامه و در شرایطی که دولت‌ها، منابع و ثروت‌های بیکرانی را صَرف می‌کنند تا به‌عنوان بزرگ‌ترین تاجران دنیا، بیهودگی را در نسل‌های نو رواج دهند و درحالی‌که تبلیغات پُرهزینه آنها از هر طرف ما را احاطه و گاه مغلوب کرده ‌است، نویسندگان و متفکرانی از هر نسل پیدا می‌شوند که با جادوی مدادهای ارزان‌قیمت‌شان به زیروبَم واژه‌ها و لحظه‌های زندگی معنا می‌بخشند. فکر می‌کنم جادوی ایرج کریمی نیز آن بود که وقتی قلمش را برمی‌داشت، نثری مُنزه و اغلب به‌دور از هرگونه افراط و تفریط می‌آفرید و با این شیوه‌ مؤثر، ارزش اندیشه را یادآور می‌شد؛ اندیشه‌هایی درباب تصویرِ هستی، هنر، خردورزی، مهارت‌های ذهن انسانی و شگفتی‌های زندگی... . من به‌عنوان ناشر آخرین آثار نوشتاری‌‌اش، این فرصت را یافتم تا بخشی از زندگی‌ام را با تجربه‌ آشنایی با او سپری کنم، که چقدر از این بابت خُرسندم. تجربه تولید دو عنوان کتاب‌ «ده سال با هملت» و «تولستوی و مرگ» [تفسیر داستان مرگ ایوان ایلیچ که امیدوارم آبان‌ماه امسال برای مخاطبانش عرضه شود]‍ فرصتی مغتنم در زندگی حرفه‌ای من بود که آن را مرهون دوست مشترک‌مان، علی منصوری هستم. روزی که کتاب تولستوی و مرگ را از ایرج گرفتم، گفت‌وگویی کم‌‌وبیش طولانی درباره عنوان آن آغاز شد و همان روز دانستم که «مرگ» برای او، واجد مفهومی روشن و قاطع نیست (همچنان‌که برای خود من؛ تا به امروز!). هردو پذیرفتیم که تا پایان مراحل پیش‌تولید کتاب فرصت تصمیم‌گیری درباره‌ عنوانِ آن‌ را باز بگذاریم. چنین می‌پنداشتیم که عنوان تولستوی و مرگ به لحاظ مفهومی عنوانی وسیع و احیانا برای مخاطبان دست‌نیافتنی است. در انتخاب آخرین گزینه‌‌ها، واژه «موهبت» (the Gift) برگرفته از جُستارها و نوشته‌های ژاک دریدا درباره‌ مرگ، به پاسخ معمای ما نزدیک می‌شد و احیانا می‌توانستیم کتاب را «تولستوی و موهبت مرگ» بنامیم. من فارسی آن را از دوست دیگرم؛ مرتضی مباشری وام گرفته بودم. او یکی از پژوهش‌گران فلسفه‌ ذهن در دانشگاه هاروارد است. وقتی با ایرج تلفنی آن را مرور کردم، بدون بحث پذیرفت. ولی مدتی پیش که بیماری‌اش دوباره شدت گرفت و دیگر امکان ملاقاتش را در بیمارستان نداشتیم، از طریق همشیره‌اش پیامی برایم فرستاد که همان عنوان نخستین؛ یعنی «تولستوی و مرگ» برای کتاب باقی بماند. البته به آن وفادار خواهیم بود. به گمانم، او باز به‌ طرزی جادویی این‌بار از شرایط خاص جسمانی‌اش بهره گرفت و همچنانکه شغلش اندیشیدن و فهمیدن بود، در آخرین روزهای زندگی به وسعت معنای غریب «مرگ» نیز دست یافت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.