|

بنیادهای خیریه و تروریسم بنیادگرا

آزاد حاجی‌آقایی

بنیادگرایی در وجوه متفاوت خود ازجمله پدیده‌هایی است که با بهره‌گیری از دگرگونی‌های وسیع در عرصه ارتباطات جهانی توانسته تا از «فضاهای فرصتِ» به‌نفع خود بهره برد و درعین‌حال دست به خلق، «ساختارهای فرصت» جدید بزند؛ اما درحالی‌که بازنمایی اقدامات گروه‌های بنیادگرا بیشتر معطوف به خشونت‌ورزی‌های آنان یا اقدامات سیاسی در راستای حرکت خزنده به سوی قدرت بوده؛ آنان از پرداختن به شبکه‌های تأمین مالی، استراتژی‌های کلان اقتصادی و بازخوانی آن در بطن سیر تکوینی این گروه‌ها، غفلت کرده‌اند و این درحالی است که تروریسم و کسب قدرت با شبکه‌های مالی ارتباط وثیقی دارد. تأسیس زیرساخت‌های تأمین مالی گروه‌های جهادی به سال‌های 1920 بازمی‌گردد که با ابتکار عمل «حسن البنا» رهبر اخوان‌المسلمین، سنگ‌بنای ان گذاشته شد. البنا تأمین هزینه‌های مالی را به‌عنوان سلاح مهمی در راستای استقرار حاکمیت اسلامی بر زمین قلمداد می‌کرد. متعاقب او، «سید قطب» و «حسن قرضاوی» نیز راهبردهایی برای پیشبرد جهاد مالی، اقتصاد اسلامی و بانکداری اسلامی ارائه دادند. در سال‌های دهه 1930 تلاش‌های اخوان‌المسلمین مبنی بر استقرار یک بانکداری مختص به این گروه در هندوستان با شکست مواجه شد؛ جمال عبدالناصر نیز دومین تلاش آنها را در سال 1964 با وقفه مواجه کرد. اما عربستان سعودی سرانجام در سال 1978 به شیوه‌ای رسمی با تأسیس نخستین شبکه مالی گروه‌های اسلام‌گرا و ازجمله اخوان‌المسلمین با عنوان NWL -یعنی جامعه جهانی اسلامی و «مؤسسه رابطات العالم اسلامی» موافقت کرد. طی آن دوره آمریکا هیچ‌گاه اسلام‌گرایی و بنیادگرایی را به‌عنوان دشمن ایدئولوژیک مدنظر قرار نداده و از بنیادگرایی محافظه‌کارانه عربستان، پاکستان و سودان به‌عنوان وزنه تعادلی علیه ایران و شوروی حمایت می‌کرد. درنتیجه چنین نگاهی بود که اولین کنفرانس «مؤسسه رابطات» در ترکیه بعد از کودتای 12 سپتامبر «ژنرال کنعان اورن» تشکیل شد و با نتیجه «تأسیس یک فدراسیون مرکب از کشورهای اسلامی با هدف اجرای شریعت» به پایان رسید. در سال 1978 پادشاه عربستان سعودی از اقدامات اخوان‌المسلمین مبنی‌بر ایجاد سازمان بین‌المللی «صدقات اسلامی» نیز حمایت کرد؛ سازمانی که نزدیک به دو دهه بعد به یکی از تأمین‌کنندگان عمده مالی «القاعده» در سطح جهان تبدیل شد. اما حمله شوروی به افغانستان و حمایت آمریکا از مجاهدان افغانی، نقطه چرخشی در گسترش این شبکه‌های مالی و تسهیل تأمین منابع مالی گروه‌های بنیادگرا از طریق مؤسسه‌های خیریه به‌شمار می‌آمد. طبق گزارش «ماتیو لویت» در مؤسسه «واشنگتن»، بسیاری از مؤسسات و بنگاه‌های خیریه که اکنون اقدام به تأمین مالی شبکه‌های تروریستی می‌کنند، برآمده از شبکه‌هایی هستند که در سال‌های 1980 در راستای تأمین منابع مالی و عضوگیری برای مجاهدان افغان تشکیل شدند. مرکز پناهندگان «مخطب الخدمت» یکی از نخستین مراکزی در آمریکا بود که بعدها نقش مهمی در تأمین مالی القاعده بازی کرد. آمارهایی که از سوی «محمد کروبین» منتشر شده، نشان می‌دهد بین سال‌های 1975 تا 1985 عربستان سعودی مبلغی نزدیک به 48 میلیارد دلار را به مؤسسات خیریه در سرتاسر جهان بخشیده که بخش عمده‌ای از این مبالغ به دست گروه‌های بنیادگرا رسیده است. در دهه گذشته کمیته حمایت از افغانستان (ASC) از سوی «بن‌لادن» تأسیس شد که با سازمان احیای اسلامی در جلال‌آباد ارتباط داشت. «ابوبکر الجزیری» که ریاست سازمان احیای اسلامی را برعهده داشت، تحت لوای حمایت از بیوه‌زنان و یتیمان، مبالغ هنگفتی را در اختیار این کمیته قرار می‌داد. «تراست الاختر» نیز یکی دیگر از این بنیادهای مالی قدرتمند بود. این سازمان که زیر نظر علمای مذهبی سنی و در راستای تأمین مالی، لباس و پوشاک مجاهدان به ریاست حقیقت «محمد اختر» شهروند پاکستانی، تأسیس شد، از ارتباط ویژه‌ای با «لشکر طیبه» و «لشکر جنگوی» و «جیش المهدی» دارد. این فهرست را می‌توان به مؤسسات خیریه دیگری مانند «فرقان»، «احیا التراث الاسلامیه»، « بانک التقوا» (با نام مؤسسه بین‌المللی صدقه اسلامی با مرکزیت ویرجینیای شمالی) و «الحرمین» نیز بسط داد که شعبه‌های آن از بنگلادش و اندونزی گرفته تا بوسنی، وجوه مالی بنیادگرایان را تأمین می‌کنند. ساختار منعطف سیستم انتقال مالی در سطح جهانی این اجازه را به شبکه‌های اسلام‌گرا داده است که در آمریکا و لندن و دیگر نقاط جهان نیز به استقرار شبکه‌های خیریه دست بزنند. با درخشش گروه داعش به‌عنوان یک سازمان بسیار خشن بنیادگرا، که خلاف سازمان القاعده تصرف خاک را نیز به‌عنوان استراتژی خود در نظر گرفته بود، تأمین منابع مالی این سازمان‌ها نیز دچار چرخشی اساسی شد. درآمدهای حاصل از اشغال سرزمین‌های جدید، غارت بانک‌ها و کنترل میادین نفتی و فروش نفت وآدم‌ربایی، هرچند به منابع مالی جدید این گروه تبدیل شد؛ اما هنوز نیز کمک‌های مالی سازمان‌های غیرانتفاعی و خیریه و جمع‌آوری اعانه‌های مالی از طریق شبکه‌های مدرن ارتباطی، مهم‌ترین منبع تأمین مالی این گروه باقی مانده است. طبق گزارش مؤسسه FATF در فوریه سال 2015، در 24 سپتامبر 2014 داعش دو میلیون دلار را از کشورهای حوزه خلیج‌فارس تحویل گرفته‌ است. پرداختن به بُعد تأمین مالی در سرتاسر جهان نشان‌دهنده سیمای چند وجهی جنبش‌ها در جهان سنی است که همواره با حرکتی خزنده، درصدد دستیابی به هدف نهایی یعنی قبضه قدرت است. این سیمای چند وجهی با استفاده از ساختارهای فرصت، به بازتولید خود دست زده و مجددا ساختارهای جدیدی از فضای فرصت را برای خود مهیا کرده که درنهایت عمل سیاسی و توان مانور آن را در فضای جهانی امکان‌پذیر می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.