در حاشیه نمایشگاه کتاب مسکو -1 تالستوی و ترجمه به روسی
علی شروقی
مقابل ساختمان عریض و طویل خبرگزاری ریانووستی (روسیه امروز) ساختمانی هست که بر آن تصاویری از نویسندگان روسیه دیروز نقش بسته است؛ گوگول، داستایفسکی، چخوف، تالستوی و دیگر غولهای ادبیات کلاسیک روسیه. این ساختمان متعلق به موزه ادبیات مسکو است و روز سهشنبه دهم شهریور، درست مقابل همین ساختمان در خبرگزاری روسیه امروز، نشست خبری مشترکی میان ایران و رسانههای روسیه در جریان بود. گویی همزمان در دو زمان قرار گرفته باشی، همچنان که هوای پاییزی روسیه و درختانی که زرد و نارنجی میزنند، کسی را مثل من که ظرف چند ساعت، از باقیمانده هُرمِ گرمای تابستان تهران به این هوای پاییزی که بفهمی نفهمی سرد هم هست پا گذاشته است به همین حس دوزمانگی دچار میکند. در نشست حواسم همزمان هم به بحثها بود و هم به آن ساختمان که ویرم گرفته بود بدانم داخلاش چه خبر است. نشست خبری با حضور دکتر امیرمسعود شهرامنیا، مدیرعامل مؤسسه نمایشگاههای فرهنگی ایران و دکتر رضا ملکی، رایزن فرهنگی ایران در مسکو، برگزار شد و در آن قرار بود به برنامههای ایران در نمایشگاه کتاب مسکو پرداخته شود. از جمله بحثهایی که به میان آمد این بود که حضور ایران در نمایشگاه کتاب مسکو بهعنوان میهمان ویژه این نمایشگاه یک نقطه شروع برای تعامل فرهنگی طولانیمدت میان این دو کشور است. تعاملی که گویی قرار است به همین نمایشگاه محدود نماند. همچنین در این نشست از ضرورت معرفی ادبیات معاصر هر دو کشور به یکدیگر صحبت شد. اینجا نخستین پرسشی که شاید به ذهن بیاید این است که کدام ادبیات معاصر؟ در پاسخ به این پرسش هرچه دایره را وسیعتر بگیریم و آثار ادبی هرچه متنوعتری را که البته بهلحاظ قدرت ادبی هم جای دفاع داشته باشند در زمره ادبیات معاصر، ادبیاتی که باید با ترجمه به مخاطب روس و جامعه ادبی روسیه یا هر مخاطب و جامعه ادبی دیگری شناسانده شود، به حساب آوریم با دست پُرتری به سمت این تعامل طولانیمدت حرکت خواهیم کرد. از طرفی لزوم تداوم این تعامل مستلزم انتخابهای سنجیده است؛ انتخابهایی که طرف مقابل را هرچه بیشتر به خواندن آثار نویسندگان معاصر یک کشور ترغیب کند. گفتن ندارد که روسها ته شاهنامه فردوسی را درآوردهاند، اما آنچه آنها از ادبیات مستقل و خلاق صد سال اخیر ما میدانند بسیار کم است. در انتخاب باید دقیق بود تا مخاطبی که با زبان و فرهنگی متفاوت با اثر ادبی کشوری دیگر مواجه میشود ترغیب شود هرچه بیشتر راجع به ادبیات آن کشور بداند و حتی بخواهد آن کشور را از نزدیک ببیند و در هوای جاهایی که قهرمانان قصهای که ترجمهاش را خوانده در آن پرسه زدهاند، نفس بکشد، همچنانکه ما دوست داریم در پطرزبوگ و مسکوی داستایفسکی و تالستوی نفس بکشیم. در یادداشتی که پیش از شروع نمایشگاه کتاب مسکو درباره تأثیر روسیه بر ادبیات ایران نوشتم به برخی رمانها و داستانهای معاصر ایرانی اشاره کردم که در آنها روسیه بهنحوی- گاه بهعنوان یک مکان و جایی که بخشی از حوادث داستان یا تمام داستان در آن اتفاق میافتد - حضور دارد. شاید بد نباشد در پروژه ترجمه ادبیات معاصر خودمان به زبان روسی به قصد تداوم تعامل دوسویه، ترجمه این دست آثار را نیز در برنامه گذاشت. بدون شک برای هر ملتی جذاب است که در رمانی که نویسندهای خارجی نوشته رد و تصویری از خود و سرزمین خود را بیابند. از این جذابیت میتوان بهعنوان یک فرصت استفاده کرد و سراغ آن رفت، البته با مدنظر قراردادن قدرت ادبی اثر، وگرنه دیری نخواهد گذشت که هر نویسندهای با حداقل ذوق و استعداد و بضاعت ادبی با بردن شخصیتهای داستان خود به روسیه توقع ترجمهشدن پیدا میکند و در اینصورت تعاملی درست و سازنده دست نخواهد داد. یادم آمد که در همان نشست خبری که به مناسبت نمایشگاه کتاب مسکو در خبرگزاری روسیه امروز برگزار شد، سخن از این هم به میان آمد که آیا اینترنت میتواند جای کتاب کاغذی را بگیرد یا نه. در باب این موضوع دو کتاب در سالهای اخیر ترجمه و منتشر شده است: یکی کتابی با عنوان «از کتاب رهایی نداریم» که گفتوگویی است بین امبرتو اکو و ژان کلود کرییر و دیگری کتابی با عنوان «اینترنت با مغز ما چه میکند؟» در جایی از این کتاب دوم اشارهای هم شده است به دیدگاه یکی از طرفدران بیمحابای اینترنت که گفته است رمانی مثل «جنگ و صلح» با آن حجم زیاد، بیخود و بیجهت شاهکار تلقی شده است و ضرورتی ندارد رمان اینهمه طولانی باشد... عکسهای غولهای ادبیات روسیه باز پیش چشمم میآیند. برگهای زرد و نارنجی در باد ملایم تکانتکان میخورند... جنگ و صلح... نه بعید میدانم اینترنت بتواند یک مو از سر این رمان کم کند... دوباره که از مقابل موزه ادبیات مسکو میگذرم با خودم فکر میکنم از این خیابانی که حالا این موزه در آن است، قهرمان چند داستان و رمان روسی عبور کردهاند؟ ادبیات چیزی نیست جز همین ویرهای پیشپاافتادهای که یقه آدم را ول نمیکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.