چموخمهای یک کالای باکیفیت
وقتی پای کیفیت یک محصول در میان باشد باید سراغ سازمان استاندارد کشور رفت؛ سازمانی که نشان آن بر کالاهای ایرانی سالهاست که دیگر برای مردم چشمآشناست اما سازمان استاندارد تنها وظیفه کنترل کیفیت کالاهای داخلی را ندارد و کالاهای وارداتی نیز باید از زیر ذرهبین این سازمان عبور کنند؛ اتفاقی که «مرتضی تبریزی»، کارشناس رسمی سازمان ملی استاندارد ایران و از مدیران بازنشسته این سازمان، میگوید قانون ارتقای کیفیت مصوب سال 1391 باعث شده این کار بهدرستی صورت نگیرد.
برای تشخیص کیفیت یک کالا معمولا چه روندی طی میشود؟ برای تشخیص کیفیت یک کالا نیازمند ضوابط و معیارهایی هستیم که به آنها معیارهای انطباق میگویند. این معیارها در استانداردهای بینالمللی، منطقهای و ملی مشخص شدهاند. همه کالاهای استاندارد باید ویژگیهایی را که استاندارد برای آن کالا مشخص کرده است، داشته باشند. برای بررسی این موضوع از تولیدات مختلف نمونهبرداری انجام میگیرد و نمونهها در آزمایشگاههای مورد تأیید سازمان استاندارد براساس روشهای آزمون مشخص براساس مشخصات لازمی که کالا باید داشته باشد، مورد ارزیابی قرار میگیرند. اگر مشخصات کالا با حدود معیارهای استاندارد مطابقت داشته باشد، کالا استاندارد است. بنابراین برای تشخیص کیفیت ابتدا باید یک استاندارد را تعریف کنیم سپس بپرسیم چگونه آن کالا را مورد ارزیابی قرار دهیم؟ یعنی روش نمونهبرداری در بخشهای مختلف تولید را مشخص کنیم و بعد سؤال کنیم چگونه آن را مورد آزمون قرار دهیم یعنی روش آزمون هم مشخص شود. با این تعریف برای تشخیص کیفیت ویژگیها، روش نمونهبرداری و نحوه آزمون مشخص میشود. مردم چگونه میتوانند کیفیت یک کالا را تشخیص دهند؟ در زمینه کالاهای داخلی، استانداردهای ملی وجود دارد و برای آنها یک کمیته تکنیکال تشکیل میشود که مشخصات کالا را براساس استانداردهای موجود بررسی میکنند. از طرفی استانداردهای ملی کف کیفیت هستند و مشخصات یک کالا ممکن است از حد این استانداردها بالاتر از باشد و واحدهای تولیدی در رقابت با هم کیفیت محصولات خود را بالاتر ببرند اما مهم این است که مشخصات کالا پایینتر از مشخصات تعیینشده در استاندارد نباشد. همچنین سازمان استاندارد هر واحد تولیدی را مورد ارزیابی قرار میدهد که سیستم کنترل کیفی و مدیریت کیفیت داشته باشند و خط تولید کالاها را از ابتدا تا تولید نهایی مورد کنترل قرار دهند. بنابراین سازمان واحدهای تولیدی را نیز براساس استانداردها مورد ارزیابی قرار میدهد و با نمونهبرداریهای مختلف به آنها نشان استاندارد میدهد که واحد تولیدی میتواند با پروانه سازمان نشان استاندارد را بر محصولات خود حک کند تا مصرفکننده با دیدن آن نشان به کیفیت آن پی ببرد. کنترل کیفیت درباره کالاهای وارداتی هم اعمال میشود؟ درباره کالاهای وارداتی باید گفت کالاهایی که از مبادی ورودی گمرک وارد کشور میشوند، سازمان استاندارد از آنها نمونهبرداری میکند و نمونهها را با استانداردهای لازم مطابقت میدهد و درصورت انطباق با مشخصات استاندارد کالا وارد میشود. معمولا برای اینکه کالای وارداتی مورد آزمون قرار گیرد باید مشمول استاندارد اجباری قرار گیرد. این موضوع توسط شورایعالی استاندارد که متشکل از وزرای مختلف دولت، رئیس سازمان برنامه و بودجه، معاون محیطزیست رئیسجمهور، رئیس قوه قضائیه و دو کارشناس است، اعلام میشود و تنها درصورت اجباریشدن استاندارد برای یک کالا، سازمان استاندارد میتواند بر استاندارد آن نظارت داشته باشد. این موضوع درباره همه محصولات؛ چه تولید داخلی، چه واردات و حتی صادرات صدق میکند. در ماجرای سرنگهای غیراستریل ابتدا کالا وارد شد و بعد سازمان استاندارد اعلام کرد این کالاها استاندارد لازم را ندارد. چرا؟ درحالحاضر نزدیک به پنج هزار تعرفه کالایی وارد کشور میشود که همه آنها مشمول استاندارد اجباری نیستند و سازمان استاندارد نمیتواند در مبادی ورودی آنها را کنترل کند. از سوی دیگر با تصویب قانون ارتقای کیفیت خودرو و صنایع در سال 1391 مشکل کنترل کیفیت کالاها دچار مشکلات زیادی شد. براساس این قانون قرار شد خودروها از کیفیت لازم برخوردار باشند. در کنار این مورد اشاره شد که کیفیت تمامی کالاهای صنعتی باید ارتقا داده شود. با این قانون چون سازمان استاندارد امکاناتش را نداشت که همه کالاهای وارداتی را کنترل کند و حتی گاهی استانداردهای لازم برای کنترل را هم نداشت، کار از دست خارج شد. دراینمیان برخی افراد سودجو و مغرض هم که فقط منافع خودشان را در نظر میگیرند وارد شدند و مسئلهای که شما میگویید به وجود آمد. یعنی کالاهایی مثل سرنگ که با سلامتی مردم مرتبط هستند، کنترل نمیشوند؟ پیش از این 26 قلم کالا مشخص شده بود که براساس اینکه ایمنی، سلامت یا اقتصاد مردم را تهدید میکردند یا باید استاندارد اجباری برای آنها تعریف میشد. برای مثال وسایل بهداشتی، اجاق گاز، کپسول آتشنشانی یا حتی فیلتر روغن خودرو که درصورت استانداردنبودن ضرر اقتصادی به مردم وارد میکند، جزء این کالاها بود. اما همانطور که گفتم بعدا این مسئله مخدوش شد. مهمترین مسئله برای نظارت ابزار آن است، وقتی ابزار نظارت وجود نداشته باشد، کنترلکردن بیمعنی است و بهاینترتیب از مسیر خودش خارج شد و حتی شاخههای انحرافی به خودش گرفت. بهجای اجباریشدن استاندارد باید امکانات اجرائی آن فراهم شود. سازمان استاندارد باید بتواند با امکانات و ابزار لازم در فاصله زمانی مناسب که معمولا سهماهه است این کار را انجام دهد، این موضوع امکانپذیر نیست. درباره کالاهای داخلی نیز همیشه این نگرانی وجود دارد که کیفیت لازم را نداشته باشند و حتی خبرهایی هم درباره آبلیمو، عسل و... درحالحاضر در کشور وجود دارد. هر کالایی که استاندارد ملی داشته باشد، کیفیت لازم را دارد. استانداردهای ما مأخوذ از استانداردهای بینالمللی است که نهادهای بینالمللی سالانه آنها را تدوین میکنند و ما براساس استانداردهای کشورهای مترقی جهان استانداردهایمان را تهیه میکنیم که البته آنها را براساس شرایط فرهنگی، محیطی و البته اقتصادی کشورمان انطباق میدهیم. این استانداردها، هم از نظر علمی و هم فنی استانداردهای خوبی هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.