مهاجرت و پیامدهای آن
سیدحسن حسینی- استاد جامعهشناسی دانشگاه تهران
در تمدن اسلامی بر مهاجرت تاکید شده است؛ سفارشهایی را در قرآن داریم - در سوره نسا - که هنگامی که فرشتگان از برخی انسانها میپرسند چرا اینگونه زندگی کردید، آنها میگویند ما بدبخت بودیم. فرشتگان میگویند زمین خدا وسیع است چرا مهاجرت نکردید. این همه پیشرفتی که ما در دوران مدرن و صنعتیشدن داریم، بخشی به خاطر مهاجرتی است که اقوام اروپایی به قارههای جدید و نویافته کردند. کسی که مهاجرت میکند اساسا آدم شجاعی است و با این ریسککردن، شرایط خودش را که تغییر میدهد هیچ، شرایط جامعه مهاجرپذیر را هم تغییر میدهد. اگر به جنگ ایران و عراق نگاهی بیندازیم، تمام کسانی که مهاجرت کردند و از روستاها و از مناطق کمجمعیتتر استانهای غربی و جنوبغربی به مرکز سرزمین ایران رفتند، اگر در همان سرزمینهای پیش از جنگ خودشان مانده بودند، تغییری نمیکردند. بخشی از مهاجران با وجود اینکه با میلشان مهاجرت کردهاند، این مهاجرت اجباری موجب پیشرفت بیشتر در نسلهای بعدی آنها شده است. سیوچندسال پیش وقتی انقلاب شد، اشکال مختلفی از مهاجرت از ایران دیده شد. نخستین گروه، وابستگان نزدیک به رژیم پیشین بودند؛ چه در حوزه سیاسی و چه در حوزههای دیگر. بخشی هم در حوزه اقتصادی بودند. آنها با سرمایههایی که به خودشان برده بودند، توانستند در جامعه مهاجرپذیر اعم از آمریکا، کانادا، استرالیا و کشورهای اروپایی استقرار بیایند و هویت جدیدی برای خود ایجاد کنند. گذشت این چندسال نشان داده است مجموعه مهاجرانی که از ایران رفتهاند، جایگاه مناسبی برای خود کسب کردهاند و این به آن دلیل است که درواقع آنها سرمایههای اقتصادی و فرهنگیای که با خود بردند، سرمایههای مناسبی بوده است. بخشی هم که به لحاظ سیاسی و رویارویی گروههای فکری و سیاسی رفتهاند، تحولات بسیاری در خود داشتهاند. برای مثال بخش قابل توجهی از مارکسیستهایی که از ایران رفتهاند، مارکسیست نیستند چون دنیای سرمایهداری را دیده و فهمیدهاند شوروی سابق چه دروغهایی به آنها گفته است. اینها از جامعه جدا میشوند، اما اعضای گروههای خرد اجتماعی هستند.
ما اعضای هرگروهی باشیم، یک جایگاه اشغال و متناسب با این جایگاه نقشهایی را نسبت به دیگرانی که با ما هستند ایفا میکنیم، و مثلا اگر من فرزند سوم خانواده پدری هستم، به عنوان فرزند سوم نسبت به والدین و دیگر فرزندان جایگاهی دارم. یکی از این نقشها عاطفی است. در واقع سرمایهگذاری است، یعنی به میزانی که من به لحاظ سرمایه فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی وضعیت مطلوبتری پیدا کنم، این سرمایه میتواند در خدمت والدین و سایر اعضای خانواده قرار گیرد. عینا همین وضعیت را یک مرحله بالاتر در گروه دوستان میبینید. افرادی که در جایی اشتغال به کار داشتهاند هنگامی که مهاجرت کردهاند، در واقع به اندازهای که ایفای نقش داشتهاند، در آنجا خلأ ایجاد میشود تا اینکه جایگزین آنها را ایجاد کنند. پس خلأهای عاطفی، اقتصادی و اجتماعی عواملی است که بهخصوص برای گروههایی پیش میآید که عضو یا اعضایی از خودشان را از دست دادهاند. حالا ببینیم سرنوشت والدین این افراد چه میشود؟ اگر اینها از خانوادههای پرفرزند باشند، همه فرزندان اینها مهاجرت نکردهاند. اما اگر اینها از خانوادههای کمفرزند باشند و همه فرزندانشان بهخصوص فرزندان اثرگذار مهاجرت کرده باشند، به طور قطع اینها در دوران سالمندی هیچ چارهای ندارند جز اینکه در مراکز نگهداری سالمندان نگهداری شوند. البته اتفاق دیگری که من شاهد آن هستم افتاده است، بهتدریج با بالارفتن سن این والدین در ایران و کشف امکاناتی که فرزندان آنها بهتدریج در جامعه مهاجرپذیر به دست آوردهاند، اگر این والدین به لحاظ روانی آمادگی داشتهاند، به همان کشور انتقال مییابند. ولی معمولا اینها ترجیح میدهند در همین سرزمین فوت کنند و در همین خاک دفن شوند. شاید مثلا این مقداری چالش ایجاد کند. دسته دیگر مهاجرانی هستند که از ایران رفتهاند و احتمالا سرمایه فرهنگی و اقتصادیشان کم بوده است و آنجا از یک زندگی تقریبا متوسط روبهپایین برخوردارند که نمیتوانند کاری را برای والدین بکنند. اینها میتوانند از کسی بخواهند از والدینشان نگهداری کند. در ایران در این زمینه عموما برای سالمندی به مفهومی که جامعه ما رو به سالمندی است، فکر نشده است. اما به طور کلی در جامعه ایران و با توجه به اینکه بعد خانوار در حال محدودشدن است، ما نمیتوانیم انتظار داشته باشیم در آینده، این فرزندان باشند که نگهداری از والدین در دوره سالمندی را برعهده بگیرند. سازمانهای خصوصی و دولتی و خیریه مجموعا باید در این زمینه هم فعال شوند و امکانات نگاهداری این مجموعه انسانی را که در این گروههای سنی هستند را فراهم کنند. تاثیرات مهاجرت از ایران بر خانواده ایرانی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی است. البته ما در دنیایی قرار داریم که بخشی از انتقالهای فرهنگی از طریق رسانهها بهخوبی صورت میگیرد، یعنی افرادی که از کشور مهاجرت کردهاند، اینها کسانی هستند که حداقل درصد بالایی امکان رفتوآمد به ایران را دارند، امکان رفتوآمد با بستگانشان هم وجود دارد. بنابراین میزان بالای مهاجران ایرانی در کشورهای توسعهیافته، کمکم تغییرات نگرشی در جامعه ما ایجاد کرده است و بیشتر ایجاد خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.