گفتوگو با آذر تشکر درباره موج مهاجرت ایرانیان
مهاجرت، محدود به فرار مغزها نیست
نگار حسینی
ممکن است هر فردی سر این دو راهی مانده باشد: بروم یا بمانم؟ در بعضی دورهها گزینه «بروم» پررنگتر میشود و در برخی دیگر، «بمانم». برخی اگر بروند که هیچ، اما اگر نروند حس بازندگانی را دارند که در مسابقهای برنده نشدهاند و لابد برای برندهبودن، قابلیت کافی نداشتهاند. محدودکردن مهاجرت به فرار مغزها شاید یکی از دلایلی است که به این موضوع دامن زده است. در نهایت این داستان، بهویژه در سالهای اخیر آنقدر تکرار شده است که گویی موجی راه افتاده و مردم سوار بر این موج میروند و مهاجرت میکنند. با «آذر تشکر»، جامعهشناس، درباره دلایل ایجاد این موج و پیامدهای آن گفتوگو کردهایم.
به نظر میرسد موجی در جامعه ایران ایجاد شده است که برخی خیال میکنند باید مهاجرت کنند. برای عدهای مهاجرتکردن به داشتن زندگی بهتر منجر میشود؛ یعنی فرد مهاجر درآمد بیشتر، زندگی بهتر و در نهایت احساس بهتری دارد، اما برای عدهای، هیچیک از این موارد اتفاق نمیافتد. از این عده به طور معمول اگر بپرسید، نه تصویر روشنی از آنچه میخواهند به آن در کشور میزبان برسند، دارند و نه دلایل کافی برای اینکه مصائب مهاجرت را به جان بخرند. بیش از همه، به نظر میرسد موجی ایجاد شده است که بخشی از مردم با آن میروند. به اعتقاد شما این موج چگونه ایجاد شده است؟ اساسا پدیده مهاجرت در عصر مدرن پیچیدهتر شده و ابعاد وسیعتری پیدا کرده است و از ابعاد اصلی امواج پدیده جهانیشدن در سالهای اخیر است، اما ماجرای مهاجرت در ایران که ما در این بحث بر آن متمرکزیم، ماجرای عجیبی است. ما در دورههای مختلف تاریخی در ایران مهاجرتهای وسیعی داشتهایم که هرکدام دلیلی داشته است. براساس اسناد تاریخی اولین مهاجران در سرزمین ایران، مهاجران عقیدتی بودهاند؛ مثلا پیروان میترا و زروانیها مهاجرت کردهاند؛ چون آنها را آزار میدادهاند. بعد خود زرتشتیان با ورود اسلام به هند مهاجرت میکنند. البته در زمان هخامنشیان و اشکانیان مهاجران سیاسی هم داشتهایم؛ مثلا پناهندگی شاهزادگان به روم. بعد از آن مهاجرت نیروی کار داشتهایم؛ کوچ ایرانیان به عثمانی، روسیه و مصر که بر اثر قحطی، وبا، بیکاری، تجاریسازی زمین، ورشکستشدن صنایع داخلی که به خاطر رقابتنکردن با کمپانی هند شرقی و... اتفاق افتاده است. در اسناد آمده که در بین سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۹ قمری سفارت روسیه یک میلیون مجوز خروج از ایران صادر کرده است. بااینهمه، میشود گفت مهاجرت سیاسی آدمهای معمولی به عنوان حرکتی علیه دستگاه دولتی و دربار از دوران صفویه شروع میشود. به طور کلی مسئله را از دو جنبه میتوان مطرح کرد: از منظر جامعه مبدأ و از منظر جامعه مقصد. وقتی در جامعه مبدأ هستیم مسئله ما این است که کم شدن نیرو چه تأثیری دارد، اما در نگاه به جامعه مقصد، مسئله ما این خواهد بود که ایرانیان مهاجر در کشورهای خارجی چه میکنند، چه موقعیتی دارند و آیا توانستهاند به موقعیت متنی جامعه مقصد دست پیدا کنند یا موقعیت حاشیهای دارند؟ یعنی آیا مهاجرت در تغییر موقعیت آدمها مؤثر بوده یا نه؟ و سؤالاتی از این دست. من اینجا میخواهم فقط از منظر جامعه مبدأ به مسئله مهاجرت نگاه کنم. سعی میکنم فهم از مهاجرت را در یک میدان بازشناسی کنم. موقعیت ما در میدانی که مسئله مهاجرت در آن عمده میشود، چیست؟ قبل از اینکه بحثم را مطرح کنم، باید یک نکته کلیدی را یادآور شوم و آن اینکه اینطور نیست که مسئله اجتماعی یک پدیده یکوجهی باشد و بهدنبالش انتظار داشته باشیم که با توجه به یک وجه مسئله، به راهحل مشخص دستوری برسیم. تعریف مسئله و نوع رویکرد ما به مسئله بسیار تعیینکننده است؛ یعنی اینکه مسئله را چگونه توضیح دهیم. همین نحوه نگاه ما به مسئله، راهحلهای احتمالی را هم پیش پای ما میگذارد. از این نظر ابتدا سعی میکنم بگویم به پدیده مهاجرت تاکنون چه رویکردهایی وجود داشته است؛ تاکنون درباره مسئله مهاجرت در ایران آمارهای متعددی داده شده که در رسانهها تکرار شده است. مثلا صندوق بینالمللی پول گفته: «ایران از نظر مهاجرت در میان ۹۱ کشور در حال توسعه، مقام اول را دارد». پشتبند این آمار هم هشدارهایی داده شده که ما داریم موج عظیمی از مهاجران را بیرون میفرستیم. در مقابل تعریف این مسئله دولتهای مختلف، برخوردهای مختلف کردهاند؛ مثلا دولت احمدینژاد بهکلی منکر مسئله مهاجرت شد و معتقد بود این حرفها توطئه غربی هاست. این یک برخورد، یعنی اصلا مسئله اجتماعی را نبینیم و منکر شویم. در این صورت مرزها را میبندیم، شرایط سخت میگذاریم و... . تجربه نهفقط در ایران، بلکه در همه جای دنیا نشان داده چنین نگاهی شکست خورده است و حالا دیگر امواج مهاجرت چنان قوی شده که صدای سازمان ملل و اتحادیه اروپا هم که از این موج سود میبرند درآمده است. برخورد دیگر این است که این پدیده را نخبهگرایانه نگاه کنیم؛ یعنی اینکه مهاجرت را به عنوان «فرار مغز» تعریف کنیم. ما تعبیر انگلیسی Brain drain را به فرار مغزها ترجمه کردهایم. وقتی با این تعبیر نخبهگرایانه، مسئله را تعریف کنیم و بگوییم مغزهایی هستند که دارند از این مملکت فرار میکنند، راهکارهایمان هم بهطور متناسب چیده میشود. راهکارهایی میگذاریم که فکر میکنیم با آنها، نخبهها کمتر تمایل به خروج از ایران خواهند داشت؛ مثلا بنیاد ملی نخبگان درست میکنیم یا شرکتهای دانشبنیان، روی دانشگاههای برتر، مثل صنعتی شریف یا روی نفرات برتر کنکور و المپیادیها دست میگذاریم و دنبالشان میکنیم و هدفمان هم این است که این نخبهها ایران را ترک نکنند. بعد هم میگوییم موجباتی را فراهم کردهایم که نخبگان از ایران نروند. مشکل این نوع نگاه به پدیده مهاجرت هم این است که موضوع را مختص نخبگان تلقی میکند. یعنی یک مسئله اجتماعی با ابعاد وسیع را مختص تعداد خاصی میکند؛ این گفتمانی است که در موضوع مهاجرت در ایران سیطره زیادی دارد. از نظر من این گفتمانی دولتی است که با کمک همه سیاستگذاریها و بدنه کارشناسی دولتی عمومی شده است. سیاستهای دولت هم به گسترش این نگاه دامن زده و همه سیاستهای مربوط به مهاجرت را در همین راستا پیش برده است. این گفتمان نخبهگرایانه که درباره مسئله مهاجرت تشکیل شده، روی جامعه مبدأ چه تأثیری میگذارد و درواقع این گفتمان با ما چه میکند؟ پژواک تعریف اینچنینی مسئله، این است که اولا این موضوعی است مربوط به نخبگی که در هر جامعهای موضوعی خاص است و طبعا دولت باید آن را حل کند. دولت هم راهکارهایی را که گفتم در دستور کار میگذارد و جامعه هم به خودش میگوید: ببین چه مغزهای در حال فرار از ایران هستند و غصه میخورد که همه آدمهای بسیار باهوش از این مملکت رفتهاند و در نتیجه مملکت از باهوشها خالی شده است! در رسانهها هم همین مدام تکرار میشود. تأثیر این گفتمان این است که بهتدریج «مهاجربودن» با «نخبهبودن» در اذهان یکی میشود. مهاجرتکردن تبدیل میشود به یک مسابقه اثبات نخبگی! و موقعیتی که افراد تصور میکنند با مهاجرت میتوانند در کشوری دیگر بهدست میآورند، مساوی میشود با موقعیت نخبگی و... و افراد هر سختیای را به جان میخرند تا به آن موقعیت نخبگی برسند که در آغاز، انگیزهاش برندهشدن در مسابقه با هموطنانی بوده که با آنها کموبیش موقعیت برابر داشتهاند. یک اثر هم برای بقیه جامعه که مهاجرت نمیکنند دارد و به آنها این پیغام را میدهد که تو خاص نیستی! تویی که به هردلیلی در ایران ماندهای، مغز نیستی وگرنه از ایران میرفتی! با این تعبیر که شما میگویید، پدیده مهاجرت ابعاد بسیار وسیعی پیدا میکند. گویی ابعاد ذهنی - روانی آن هم مهم میشود. بله. میشود فعلا کاری به سیاستگذاریهای دولتی نداشت. درکنار جامعه بایستیم و به پدیده مهاجرت نگاه کنیم. ببینیم از نظر ما مهاجرت به چه معناست. چه تأثیری روی ما میگذارد و جامعه چطور این گفتمان را بازتولید میکند. پرسش «ماندن یا رفتن» به امر وجودی ما تبدیل شده است؛ این سؤال دست از سر ایرانیان برنمیدارد. جالب است وقتی با کسانی که مهاجرت هم کردهاند و حتی سالهاست ساکن کشور دیگری هستند، حرف میزنید میبینید همین پرسش همچنان باقی است. یعنی سؤالی که تصور میکنیم امری اجتماعی- سیاسی است، به امر وجودی ما تبدیل شده؛ یعنی اینقدر با وجود ما پیوند خورده که آدمها برنامههای زندگی را براساس آن میچینند و به آن فکر میکنند. در اشعار معاصر هم هست «قایقی خواهم ساخت...» اینکه مهاجرت از ایران به عدهای خاص محدود شود و این پدیده با فرار مغزها توضیح داده شود- صرفنظر از اینکه بخش عمدهای از مهاجران، نخبگان جامعه نیستند- این نگاه که به سیاستگذاریهای ناشی از آن اشاره کردید، چه تأثیری بر آنها که ماندهاند و مهاجرت نکردهاند میگذارد؟ به نظر من، ربط مهاجرت به همه ماست که مهم است، نه یک قشر خاص نخبه! جالب است که درباره این درد همهگیر هم سکوت کردهایم. مهاجرت از جمله مسائلی است که گاه و بیگاه در گزارشی در یک روزنامه حرفهایی تکراری درباره آن میخوانیم. اغلب گزارشها و پژوهشهایی که راجع به این مسئله نوشته میشود، عوامل جاذبه و دافعه مغزها را تکرار میکنند. مسائل اقتصادی و سیاسی، وجود تبعیض و... عوامل دافعهاند و عوامل جاذب یعنی درآمد و امنیت بیشتر و... در نهایت به همین سادگی مسئله تمام میشود. بعد هم یکسری آمار میآید نشان میدهد که ما در فرار مغزها رتبه اول داریم. در این نگاه کارشناسی که مکمل همان نگاه دولتی است که گفتم، موضوع بهگونهای تعریف میشود که ارتباطش با زندگی شخصی و وجودی ما از دست میرود، ما خودمان را در آن آمارها پیدا نمیکنیم. افرادی برای ما طرح مسئله کرده و راهحلهایش را هم چیدهاند که به آنها اشاره کردم، اما هرچه میگویند و هرچه میکنند، مسئله تمام نمیشود؛ با ما هست؛ به زندگی ما چسبیده است و در سرنوشتهای آینده ما هست. چرا درباره مسئلهای با این ابعاد وسیع، این همه کم حرف میزنیم؟ چرا امری که آنقدر با زندگی درونی ما پیوند خورده، اینقدر کم، آن را بررسی میکنیم؟ یک دلیلش این است که جامعه این پدیده را به گفتمان دولتی- کارشناسی فرار مغزها، واگذار کرده است. چه اتفاقی در جامعه ایران افتاده است که درنهایت روی ذهنهای ما تأثیر گذاشته و رفتن یکی از انتخابهایمان شده است؟ زیگموند باومن مهاجرت را با مصرف تعریف میکند و میگوید در جهان امروز، مصرفکنندگان شهروندان محترم جامعه هستند و کیفیت مصرفشان جایگاه آنان را تعیین میکند؛ آدمها تلاش میکنند به منابعی دست پیدا کنند که آنها را تبدیل به مصرفکنندگان شرافتمند میکند و هویت مصرفی متمایزی برای آنها رقم میزند. از نظر باومن، مهاجرت یکی از راههای تبدیلشدن به مصرفکننده شرافتمندتر است. او میگوید بخش زيادی از مهاجران در جهان امروز، كسانی نیستند که جان آنها به خاطر جنگ و سركوب به خطر افتاده يا در تأمين مايحتاج اوليه خود ماندهاند بلكه، آنها عمدتا شهروندان عادی و بدون مشكلی هستند كه تنها به هدف تلاش برای دسترسی به منابعی جديد كه امكان مصرف بيشتر را برای آنها فراهم كنند، مهاجرت میكنند. بهطور منطقی وضعيت پيشين اكثر اين افراد، هرگز چنان بد نبوده كه به خاطر رهايی از آن دست به خطر بزنند. من فکر میکنم نظر باومن تا حدی درست است اما نگاهکردن از زاویه مصرف، همه چیز را برای جامعه ما توضیح نمیدهد. واقعیت آن است که شرایط سیاسی- اجتماعی و احساس ناامنیهای دورهای، در این میان بسیار مهم بوده است. من با درنظرگرفتن همه این عوامل - همانطورکه گفتم - سعی میکنم موقعیت و میدان را ترسیم کنم. واقعیت این است که فضا به گونهای است که ما کمتر فکر میکنیم که من در سرزمینی به دنیا آمدهام که با وجود مشکلاتی که دارد، ممکن است امکاناتی هم داشته باشد - مثل همه سرزمینهای دیگر - و من میتوانم از طریق آن برای خودم امکاناتی بسازم. در واقع، ما معمولا فکر میکنیم این «ساختن» با همه مشکلاتش در سرزمینی دیگر امکانپذیر است، نه در سرزمین خودمان. از منظر فردگرایانه حقوق بشری، هر کسی حق دارد جغرافیای خود را انتخاب کند. این درست است. ولی باید پرسید چه میشود که آدمها روشنیِ جامعه مبدأ را ول میکنند و خود را به ابهامِ جامعه مقصد میاندازند؟ جامعهای که همواره با نوستالژیهای گذشتهاش ور میرود و از بازیابی اشیای قدیم لذت میبرد و ذوق میکند، چه جامعهای است که میخواهد از آن فرار کند؟ باید دید نسبت ما با این جامعه چیست که میخواهیم از آن فرار کنیم. این مسئله از خود موضوع مهاجرت بنیادیتر است. نسبت من با امر اجتماعی در این جامعه چیست؟ وقتی از ایران میروی، میفهمی که اتفاق خاصی در زندگیات نیفتاده؛ فقط دردسرها تغییر کرده است. دردسرها تمام نمیشوند، بلکه تغییر میکنند. در واقع، در جامعه خودی چرخه دردسرهای تکراری آدمها را خسته میکند و این توهم به وجود میآید که در جامعه دیگری میتوان از این دردسرها رها شد. به نظر میرسد یکی از چیزهایی که موجب مهاجرت میشود، بیرونآمدن از چرخه تکراری دردسرها است. من فکر میکنم برای فهم پدیده مهاجرت در ایران معاصر، باید به یک «چرخه استیصال فردی جمعیشده» هم فکر کرد. این درست است که برای بیرونآمدن از این چرخه استیصال، مهاجرت یکی از راهحلها است. اما چرا این راهحل عمده میشود؟ یک دلیل مهم عمدهشدن مهاجرت بهعنوان راه رهاشدن از چرخه دردسرهای تکراری، این است که ارتباط غلطی با جامعه مقصد برقرار شده است. سرزمین ایران روی جاده ابریشم قرار دارد. همواره سفر برای ایرانیان مهم بوده است. سفرکردن و دنیا را از زاویه دید مسافر دیدن و خود را با سفر از زنجیره تکرار رهانیدن، یکی از مهمترین انتخابهای زندگی همه ماست. اما در سه دهه، به دلیل نوع رابطهای که با جهان برقرار کردهایم و ابعاد اقتصادیای که این رابطه ایجاد کرده، از جامعه میزبان شناخت و آگاهی کافی به دست نیامده است. سازوکارهای جوامع مقصد برای ما شناختهشده نیست؛ امکان کمتری بوده که در آن جوامع، زندگی کوتاهمدت داشته باشیم. پیوند ما با سرزمینهای دیگر ناشناخته مانده است. بهنظر من، اگر این جهان مبدأ و جهان مقصد میتوانستند بهآسانی با هم در ارتباط باشند، مهاجرت به شکل پدیده و با این ابعاد مطرح نمیشد. واقعیت این است که ما درباره واقعیت زیسته در جامعه ایران زیاد میدانیم و گاهی زیاده میدانیم و بهخوبی با دردسرهایش آشنا هستیم اما درباره واقعیت جامعه میزبان چیزی نمیدانیم. مایه تعجب است که ما ترجیح میدهیم خود را از دانستن به وادی ندانستن بیندازیم! درحالیکه آدمها معمولا سعی میکنند خود را در زندگی، به دانستههای قبلیشان متصل نگه دارند چون دانستههای آشنا مزیت نسبی آدم را بالا میبرد. این انتخابِ به قول شما به سمت ناشناختگی جامعه میزبان و عبور از شناختههای جامعه مبدأ، روی این جامعه چه تأثیری دارد؟
من میخواهم از همان تعبیر انگلیسی brain drain استفاده کنم. دراین ترکیب انگلیسی از drain استفاده شده؛ یعنی خشککردن و منبع اصلی و آب هرچیزی را گرفتن. این معنی به نظرم خیلی عمیقتر و دقیقتر به ما میگوید که پدیده مهاجرت، با جامعه ما چه میکند. به این تعبیر، مهاجرت جان جامعه را میگیرد. جان جامعه به آدمهایش است و مجموعه تجارب و تفکراتشان. یکی از تأثیرات مهم، آن است که این آدمها با مجموعه تجاربشان میروند. هرآدمی صرفنظر از هزینهای که برایش شده، تجربهای دارد، از کوچهها و خیابانها و حوادث رد شده، تجربه زندگی روزمره دارد که به همهجای دیگر دنیا بیربط است. آدمها، جانی را که در این سرزمین اندوختهاند، ارتباطات و خاطراتی را که داشتهاند، عشقهایی را که ورزیدهاند، کتکهایی را که خورده و آزارهایی را که دیدهاند، همه اینها را - یعنی جانی را که ساختهاند - برمیدارند و میروند. بنابراین جامعه از یک جان خالی میشود، منابعش خشک میشود و خودش هم خشک میشود. اینکه آن آدم میرود و بعد چه بلایی سرش میآید و با این تصاویری که برده چه میکند، بماند. بازهم از منظر جامعه مبدأ که نگاه کنیم، میبینیم مهاجر یک آدم منفرد نیست. مهاجر با مجموعهای از آدمها مرتبط است. این آدمهای پیرامونی با او مهاجرت و وضعیت او را پیگیری میکنند. اگر فرض کنیم آدمی که مهاجرت میکند، حدود 50 نفر از نزدیکانش هستند که پیگیریاش میکنند، حجم زیادی از آدمهای این جامعه نیز،صرفنظر از اینکه خودشان موفق به مهاجرت بشوند یا نه، درگیر میشوند. خانواده فرد، در صف مقدم است. خانوادههای دائم درگیر این ماجرای مهاجرت، از نفرات نزدیکاند. درگیر این هستند که به او سر بزنند. مهاجر هم دائم نگران است که آیا بهشتی که قرار بوده درست کنم، درست کردهام یا نه. اطرافیان موقعیتشان را با مهاجر میسنجند و مقایسه میکنند: «او رفت و ما نرفتیم»؛ یعنی میخواهم بگویم رفتن یک آدم در یک مجموعه بزرگتر تأثیر دارد. آنها که میمانند، همیشه احساس میکنند که یک نفر در این مسابقه از آنها جلو زده است و احساس بازندگی میکنند. یک خوشبختی ترسیم میشود که یکی از میان خود ما به آن دست یافته و ما از آن خوشبختی جا ماندهایم. آنها که میمانند، احساس بازندگی میکنند. این احساس بازندگی، ریزریز و مویرگی در همه آدمها رسوخ میکند و جامعه عبارت از یک عده آدم میشود که احساس میکنند بازندهاند که ماندهاند. به این موضوع اشاره کردید که مهاجر، چیزهایی را با خود میبرد. باتوجهبه اینکه میگویید این مهاجر به بخش بزرگی از نزدیکانش وابسته است، در نهایت چه چیزهایی با مهاجر میرود؟ مهاجرت تأثیر خیلی مهمتری دارد که روی آن کمتر فکر شده است. در ساختار خانواده جدید با یکی، دو بچه و بهخصوص در طبقات متوسط، خانواده فکر میکند که این یکی، دو تا را باید بفرستد خارج. اصلا در بسیاری خانوادهها اینطور است؛ خانواده فکر میکند بچه را که فرستاد، مأموریتش پایان مییابد. خانواده با رفتن بچهها نفس راحتی میکشد ولی ماجرا هنوز ادامه دارد. پدر و مادر سالها زحمت میکشند، منابعی تولید میکنند، کارخانه و شرکت درست میکنند، مؤسسه و نهاد پایهریزی میکنند، کتاب چاپ میکنند و هزار کار دیگر... بههرحال، اندوختهای چه مادی و چه معنوی درست میکنند که میتواند توشه راه آینده بچهشان و در نهایت جامعه شود. من دارم پیر و پیر و پیرتر میشوم و نهادی که بنیاد گذاشتهام، از دیدگاه منطقی باید به کسی منتقل شود. نهادی که درست کردهام یا سرمایه معنوی که اندوختهام با رفتن بچهام باید تبدیل به دلارو یورو شود و برای او فرستاده شود تا او آنجا پا بگیرد. یعنی این فرایند مهاجرت از وقتی من شرکتم را 20 سال پیش آغاز کردم، انگار شروع شده بود. من داشتم سالها زحمت میکشیدم تا اینگونه خرج کنم. بهاینترتیب، هیچ نهادی هم آنجور که در همهجای دنیا مرسوم است، به نسل بعد منتقل نمیشود. نهادها در یک سطحی متوقف و تبدیل به دلار میشوند. برای همین است که میشود گفت منفری که از ایران میرود، تجربه، پول و منابع مادی، منابع معنوی، احساس ساختن و امکان برندهبودن را و امید جامعه و خانواده و همه را با خود میبرد. بهاینترتیب، موضوع مهاجرت ابعاد نسلی مهمی پیدا میکند؟ بله. برای همین است که میگویم مسئله مهاجرت، مسئله ارتباط و پیوند و قطع آن است، نه موضوع مغز و فرار مغز. موضوع پیوندی است که از دست میرود. موضوع منابع و جان جامعه است که خشکیده میشود. بهنظر من امروزه چالش نیروی انسانی یکی از مهمترین چالشهای ماست که مهاجرت در آن نقش جدی داشته است. چالش نیروی انسانی یعنی نیروی کارآمد و کاربلد که تجربه کرده، قواعد جامعه را میشناسد، خودش را به در و دیوار زده و حالا جایی ایستاده است که خوب میتواند بفهمد میدانش کجاست، بازیگران میدانش چه کسانی هستند و قواعد این میدان چیست. چنین نیرویی را جامعه ما کم دارد. مهاجرت در خشکاندن این نیرو در جامعه ما سهم زیادی داشته است. این شرایطی است که رودرروی ما قرار دارد. این موجی است که نمیتوان آن را نادیده گرفت. به اعتقاد شما چگونه میشود آن را متوقف کرد؟ انتظار توقف این موج انتظاری غیرواقعی است. در ابتدای صحبتم گفتم که مسئله را با هر نگاهی تعریف کنید، تقریبا راهحلش هم با خودش میآید. مسئله با این اوصاف که گفتم این است که ما، یعنی همه ما که به مهاجرت بهعنوان یک انتخاب مهم فکر میکنیم، ارتباط جدی و ارگانیک خودمان را با جامعهمان و هرچه در آن است؛ اعم از مردم و سیاست و اقتصاد و شهر و... به هر دلیلی از دست دادهایم و باید فکری برای برقراری دوباره این پیوند کنیم. باید مسئله تکتک ما بشود. باید تکتک ما یک بار دیگر ارتباط خودمان را با سرزمین و جامعه خود و هرچه در آن است، برای خود تعریف کنیم و این پرسش را برای خود مطرح کنیم که آیا از نظر من، امکانی هست که خانهای را در این سرزمین برای خود بنا کنم؟ میتوانم در ساختن این جامعه سهمی ایفا کنم؟ بهنظرم ایجاد این ارتباط در سطح جامعه اتفاق میافتد، نه در سطح دولت. دولت در ایجاد عواملی که آدمها را به این سمت سوق بدهد که خیال کنند میدان کنششان محدود است، نقش بسیاری دارد ولی در نهایت، تصمیمهای جامعه به عهده خودش است و باید باشد. نباید دولت آن تصمیمهای نهایی را تعیین کند. دولت یا نهادهایی که خارج از کنترل ما هستند، زمینههای اجتماعی- سیاسی زیست ما را گلآلود میکنند و برای ما زمینهای را فراهم میکنند که باعث میشود ما ایدهآلهایمان را جای دیگری جستوجو کنیم. ولی این جامعه است که نهایتا تصمیم میگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.