|

نقد و نظر

اسطوره و آیین در سینمای بیضایی بهرام بیضایی در آثار مختلفی که در طول این‌ سال‌ها تولید کرده همواره نگاهی ویژه به اسطوره‌ها داشته و این ویژگی هم در آثار سینمایی او دیده می‌شود هم در نمایش‌نامه‌ها و پژوهش‌های او. به‌تازگی کتابی با عنوان «تحلیلی بر بازتاب اسطوره در سینمای بهرام بیضایی» نوشته مریم افشار در نشر روشنگران و مطالعات زنان منتشر شده که کوشیده حضور اسطوره‌ها در سینمای بیضایی را بررسی کند. این کتاب در چهار فصل تدوین شده و به ترتیب به این موضوعات پرداخته است: کلیات و تعریف، اسطوره‌ای‌شدن زمان در سینمای بیضایی، قهرمان اسطوره‌ای و آیین در سینمای بیضایی. این کتاب در اصل پژوهشی دانشگاهی است و تلاش کرده با رویکردی بینارشته‌ای به مطالعه پیوند اسطوره، آیین و سینما بپردازد. ابراهیم محمدی، عضو هیأت‌علمی دانشگاه بیرجند که این پژوهش زیر نظر او صورت گرفته در درآمد کتاب به پیوندها و مشابهت‌های گوناگون سینما و ادبیات اشاره کرده و یکی از نمودهای مهم این مشابهت را بهره‌گیری هر دو هنر از بن‌مایه‌های اسطوره‌ای و آیینی دانسته است. او درباره حضور اسطوره‌ در سینمای بیضایی نوشته: «برخی از ساخته‌های بهرام بیضایی همه و همه با اسطوره در تعامل‌اند و سرشار از بینامتنیت اسطوره و ادبیات و سینما، به‌ویژه آثار بیضایی که خود هنرمندی است آشنا با رازهای اساطیر و قصه‌ها و متون بسیار کهن و پژوهشگری است دقیق و نکته‌سنج که در آثار تحقیقی روش‌مندی، ازجمله ریشه‌یابی درخت کهن و هزارافسان کجاست؟، حضور ناپیدای اسطوره در نهان قصه‌های هزارویکشب و داستان‌های حماسی فارسی را به نیکی بر رسیده و تحلیل و تبیین کرده و در آثار نمایشی متعددش، از جادوی اساطیر به هنرمندانه‌ترین وجه بهره‌ برده است». پژوهش فوق کوشیده تا ضمن اشاره به اساطیر و آیین‌های به‌کاررفته در پنج فیلم بیضایی، «غریبه و مه»، «چریکه تارا»، «مرگ یزدگرد»، «شاید وقتی دیگر» و «مسافران»، چگونگی بازتاب ساختاری آنها را براساس نظریات ساختارگرایان مطرحی چون لوی استروس، رولان بارت، کلود برمون و غیره بررسی کند. در واقع این پژوهش به بازتاب ساختاری و محتوایی اسطوره و آیین در فیلم‌های مورد اشاره توجه داشته است. کتاب در فصل اولش به تعریف اسطوره، آیین و نمایش براساس دیدگاه‌های مختلف پرداخته و در فصل دوم به تحلیل ساختاری سینمای بیضایی بر اساس الگوی کلود برمن پرداخته و بعد، اسطوره‌ای‌شدن زمان در سینمای بیضایی براساس الگوی منتقدان ساختارگرا بررسی شده است. در فصل سوم کتاب، دگردیسی اسطوره و پس از آن تقدس‌زدایی از اسطوره قهرمان در سینمای بیضایی بررسی شده و همچنین در همین فصل نقش اسطوره‌ای قهرمان زن و مراحل سفر ده‌گانه در سینمای بیضایی براساس الگوی جوزف کمبل بررسی شده است. در فصل چهارم به بررسی چگونگی بازتاب آیین در پنج فیلم مورد نظر پژوهش پرداخته شده و سرانجام در قسمت پایانی کتاب و در بخش پیوست‌ها تصاویر پنج فیلم مورد نظر به همراه جمله کلیدی و پیام مهم هر فیلم، از دیالوگ‌های فیلم‌ها انتخاب و آورده شده است. در بخشی از فصل سوم کتاب درباره دگردیسی اسطوره در آثار بیضایی آمده: «بیضایی انسان مدرنی است که با تفکر اسطوره‌ای در نمایش‌نامه‌ها و آثار سینمایی‌اش دست به روشی نو می‌زند و همین امر باعث می‌شود که مخاطبان آثارش به اندیشیدن دعوت شوند. او در امروزی‌کردن اسطوره و آیین‌های باستانی روش منحصربه‌فرد خود را دارد، آنها را تغییر می‌دهد و تفسیری جدید به نمایش می‌گذارد». تحلیلی بر بازتاب‌ اسطوره در سینمای بهرام بیضایی/ مریم افشار/ نشر روشنگران و مطالعات زنان/ چاپ اول 1394 داستان‌نویسی زنان ایرانی به‌تازگی کتابی با نام «گفتمان زنانه» با عنوان فرعی روند تکوین گفتمان زنانه در آثار نویسندگان زن ایرانی، نوشته سیدعلی سراج در نشر روشنگران و مطالعات زنان منتشر شده است. این کتاب در اصل رساله دکترای نویسنده‌اش بوده که در دانشگاه تربیت‌مدرس از آن دفاع شده است. این پژوهش در سه فصل تدوین شده و عناوین فصل‌هایش عبارت‌اند از: بازنمایی جنسیت در آثار نویسندگان زن، جایگاه زنان در تاریخ ادبیات فارسی و تحلیل آثار برگزیده. نویسنده در بخشی از پیشگفتار کتاب آورده: «از مشروطه به این‌طرف، محققان و روشنفکران زیادی بر مسئله آموزش زنان و فعالیت‌های ادبی آنان تأکید کردند که نتیجه آن تا امروز تولید و انتشار آثار فراوانی از شعر و داستان و نمایش‌نامه از سوی نویسندگان و شاعران زن است به‌گونه‌ای که بسیاری از محققان از شکل‌گیری ادبیاتی جدید با ویژگی‌ها و ساختاری متفاوت با ادبیات مردان، تحت عنوان ادبیات زنانه در ایران سخن می‌گویند. بر پایه این دیدگاه‌ها، در این پژوهش هدف اصلی، واکاوی و کشف ویژگی‌های ساختاری و محتوایی آثار داستانی زنان است. از زمان نوشتن مجموعه داستان کوتاه آتش خاموش (دانشور، 1327) که نخستین مجموعه داستانی است که به قلم زنی ایرانی چاپ شده است، تا امروز، آثار داستانی زیادی از زنان چاپ شده است. در پژوهش حاضر از میان آثار داستانی زنان ده اثر انتخاب شد و بر مبنای تلفیق دیدگاه‌های جامعه‌شناسی زبان، زبان‌شناسی رمان و نظریه زبان به مثابه نظامی نشانه‌شناختی اجتماعی هلیدی و رویکرد سبک‌شناسی آثار زنان، به بررسی سیر تحول گفتمان زنانه در این آثار پرداخته شده است». ده اثری که این پژوهش مدنظر داشته عبارت‌اند از: «سووشون» سیمین دانشور، «خواب زمستانی» گلی ترقی، «کنیزو» منیرو روانی‌پور، «زنان بدون مردان» شهرنوش پارسی‌پور، «خانه‌ی ادریسی‌ها» غزاله علیزاده، «انگار گفته بودی لیلی» سپیده شاملو، «پرنده‌ی من» فریبا وفی، «آفتاب مهتاب» شیوا ارسطویی، «عادت می‌کنیم» زویا پیرزاد و «از شیطان آموخت و سوزاند» فرخنده آقایی. کتاب در قسمتی از فصل سومش نوشته: «با وقوع انقلاب و افزایش نقش زنان و اهمیت‌دادن به ارزش‌های آنان، هم بر تعداد زنان نویسنده افزوده شد و هم بر آفرینش آثار داستانی خلاق و هنرمندانه؛ نکته‌ای که نشان‌دهنده آگاهی جامعه زنان، از مسائل زنان و مناسبات اجتماعی است. این ویژگی به‌ویژه هم‌زمان با ورود برخی اندیشه‌های زن‌محورانه (فمینیسم) غربی، تقویت و رشد می‌یابد؛ چنان‌که آثار نویسندگانی چون شهرنوش پارسی‌پور و منیرو روانی‌پور این دگرگونی‌ها را به‌خوبی نشان می‌دهد. علاوه‌براین، در مقایسه کارهای پس از انقلاب سیمین دانشور با کارهای پیشین وی، تغییرات گفتمانی ادبی زنان را بهتر درک خواهیم کرد». گفتمان زنانه/ سیدعلی سراج/ نشر روشنگران و مطالعات زنان/ چاپ اول 1394

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.