|

دست‌آخر: حاشیه‌ای بر مفهوم «رئالیسم جدید»

ادبیات بی‌محل

شیما بهره‌مند

هرروز که می‌گذرد، «نوشتن» بیشتر به بدهی نپرداخته یا معوقه بدل می‌شود.‌ نویسندگان جریان غالب ما نیز در این تعبیر بدهکاران فرهنگی‌اند. نشانه‌های این اتفاق را می‌توان در مفهوم «رئالیسم جدیدِ» ژیل دلوز پیدا کرد. مفهومی که در مقاله «فلسفه رمان‌های جنایی» دلوز مطرح شده است. ناگفته نماند که رئالیسم جدید مطرح، هیچ ربطی به نئورئالیسم سینمای ایتالیا ندارد، جریانی که علیه فاشیسم حاکم بود و از این‌رو با قاب‌های ناآراسته و نمایش واقعیت موجود به مقابله با تصویر زیبای ناراست جعل‌شده می‌پرداخت. درعین‌حال هیچ ربطی به عناوین مشابه با آن در عرصه هنرهای تجسمی نیز ندارد. رئالیسم جدیدِ دلوز، ‌رئالیسمی است که «بی‌تردید از خلق ادبیات خوب ناتوان است. در ادبیات بد هم، واقعیت -به معنای اخص کلمه- طعمه‌ای برای کلیشه‌ها، تصوراتی مهمل و توهماتی حقیر می‌شود، و سرانجام ادبیات به چیزی تبدیل می‌شود که هیچ دیوانه هذیان‌زده‌ای از عهده تخیل آن برنمی‌آید». بدنه ادبیات ایران نیز مدت‌هاست که «رئالیسم جدید» را دستور کار خود قرار داده است. و جز حدیث‌نفس‌گویی و کلیشه‌سازی مداوم دستاوردی نداشته است. ادبیاتی که این‌چنین دودستی خود را به رئالیسم جدید تقدیم کرده، دیگر دغدغه مواجهه با «زبان» ندارد و تنها به توصیفِ جهان اطراف‌ با زبان بسنده کرده است. رئالیسم جدید میل غریبی به ماجراآفرینی دارد و سراسر، کوششی است برای تعریف دوباره فرد در فضایی که «هویت» را پس می‌زند و سرگذشت آدم‌هایی را رقم می‌زند که نمی‌توانند زندگی کنند و تنها امیدشان این است که در داستانی جا بیفتند و به‌نوعی تکنولوژی نفس مجهز شوند. پس نا گزیرند در داستانی که اول و وسط و آخر دارد، خودشان را تعریف کنند. اینکه چه می‌شود میل غریبی به جنایت و خون‌بارکردن رمان‌ها در ادبیات سر بر می‌کند، مسئله‌ای است که دلوز آن را نکته انحرافی رئالیسم جدید می‌خواند، او معتقد است جامعه سرمایه‌داری نسبت به جنایت؛ جرم‌هایی چون قتل و آدم‌ربایی و از این‌دست به‌مراتب بیشتر از چک برگشتی اغماض می‌کند. و درواقع «چک برگشتی، جنایتی علیه روح، تنها جرم چنین جامعه‌ای به حساب می‌آید». در دورانی که معوقات و چک‌های برگشتی، جرم‌های واقعی به‌شمار می‌آیند، جنایت دیگر تابو نیست و بیشتر به مسئله‌ای جذاب بدل شده که سر از رمان‌های ورشکسته اخیر درمی‌آورد. اگر روزگاری مطرح‌ترین رمان مدرن ما، «بوف‌ کور» بر مبنای یک مفهوم جنایی شکل گرفت و «ادبیات» در مفهوم مدرن آن را برای ما پدید آورد،‌ امروز جنایت به‌عنوان امری تزئینی و کلیشه‌ای و اخته به ادبیات فراخوانده می‌شود. یکی دیگر از خصیصه‌های «رئالیسم جدید» این است که ادبیات را با حوزه بوروکراسی خلط می‌کند و بدین منوال داستان‌ها به سریال‌های تلویزیونی یا حتی صورت‌جلسه‌ها شباهت پیدا می‌کند «زبان بالزاک و استاندال متعلق به دورانی است که هنوز بوروکراسی به نیروهای روایی مجهز نشده بود». پس رئالیسم جدید تابع منطق بازار است و می‌خواهد به حداقل عرضه و حداکثر تقاضا برسد. هر قدر ماجراها طول‌و‌تفصیل بیشتر پیدا کنند و کتاب‌ها قطورتر باشند، توجیه بیشتری پیدا ‌‌می‌کنند. از این‌روست که در یک دهه گذشته به‌ناگهان غالب داستان‌ کوتاه‌نویسانِ ما رمان‌نویس شدند و ادبیات ما یکباره چرخشِ معناداری کرد. با ظهور مفهوم «رئالیسم جدید» در ادبیات اخیر، می‌توان گفت پارادایم تازه ادبیات ما، «چک برگشتی» است. متن‌های بدون پشتوانه که فضای ادبی را تسخیر کرده‌اند و خیل نویسندگانی که در ازای دریافتِ «هویت»، بر متن‌هایی بدون پشتوانه‌ امضا می‌زنند. فضای ادبی که مدام وعده روایتِ تازه، نویسنده تازه، جهانِ‌ تازه، را می‌داد،‌ حالا به کارخانه کلیشه‌سازی تبدیل شده است که ناتوانی‌اش را از خلقِ صدای تازه، ‌پشت تعداد نویسندگان و حجمِ کتاب‌هایش پنهان می‌کند و دیگر چیزی به‌جا نمانده مگر وعده استعدادهای نوظهور و کشف‌های تازه. این است که ادبیات ما خود به چک برگشتی بدل شده است، ازآن‌رو که از پس‌ وعده‌هایش برنمی‌آید. در چنین فضایی است که «جنایت» به‌عنوان یک کلیشه در داستان‌های اخیر دست‌به‌دست می‌شود. درست مانند چک‌های برگشتی در دست شرخرها که بناست به هر تقدیر نقد شوند. از این منظر دلوز می‌نویسد در «ادبیات جنایی» مسئله دیگر نفسِ جنایت نیست، که نظم اقتصادی جنایت است و جدال اصلی حول‌محور معاهده‌ها و قرارومدارهایی است که بر هم خورده است. هر روز که می‌گذرد، «نوشتن» بیشتر به بدهی نپرداخته یا معوقه بدل می‌شود. ادبیات این‌روزها می‌خواهد دین خود را ادا کند اما داستان‌هایی که بدنه ادبیات ما را ساخته‌اند،‌ نسبت چندانی با سنت ادبی خود ندارند. سنتی که هر آینه می‌توانست ضمانتی باشد برای امتداد «ادبیات» از هر نوع گسست یا پیوست با سنت. در موادی از قانون امور حسبی آمده است که «با مرگ مدیون دین مؤجل حال می‌شود»،‌ دین‌های «مؤجلِ» (مدت‌دار) ادبیات ما نیز گویا با مرگِ این پیوندها «حال» شده است. در غیاب ادبیاتی که از مواجهه با تاریخ خود طفره می‌رود و در کار کلیشه‌سازی است، بازار سهم خود را می‌خواهد،‌ سهمی که حال شده، از ادبیات بی‌محلی که دیری است پشتوانه خود را از دست داده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.