|

فرهاد، دانایی و زیبایی

محسن خيمه‌دوز

داستان ترانه‌های پاپ، هم بخشی از تاریخ معاصر ایران است، (به‌مثابه یک واقعیت تاریخی)، هم نمادی از تاریخ معاصر ایران است، هم موضوع مهمی در تاریخ معاصر ایران است، (به‌خاطر وجود نشانه‌های مردم‌شناختی از تفکر و علايق و سلیقه‌های مردم در دوره‌اي خاص) و هم اینکه مهم‌اند؛ زیرا از ورای آنها می‌توان فهمید که مردم چگونه می‌اندیشیدند، به چه می‌اندیشیدند، جهان را چگونه می‌دیدند و آرمان‌هایشان چه بوده است. مثل هیپی‌های دهه 60 غرب که نوع اعتراض، موضوع اعتراض، نوع لذت و چرایی لذت یک نسل را نمایندگی می‌کردند. کارهای آنها درعین‌حال که کارکرد موقعیتی داشتند، به مردم زمان‌شان لذت و نشاط می‌دادند و فروش هم می‌کردند، اینک برای شناخت یک دوره تاریخی، به خوبی، مستند انواع پژوهش‌ها هم قرار می‌گیرند (فیلم مو، هِیر، داستان خوانندگان موبلند این گروه راک را روایت می‌کند و نشان می‌دهد هیپی‌های خواننده چگونه با بلندکردن موهای خود به نظم کلیشه‌ای غرب اعتراض نمادین کردند و این اعتراض نمادین را در ترانه‌هایشان و در نوع نواختن و حتی در مدل اجرایشان هم ظاهر کردند).

در ایران معاصر هم ژانرهای متفاوت خوانندگی، ترانه‌سازی و ترانه‌خوانی شکل گرفته که هرکدام تاریخچه خود را دارد با انواع ملودی‌ها، آهنگ‌ها، خواننده‌ها، اجراها و پسندهای مخاطبان که همه آنها دیگر نه به‌مثابه یک اثر هنری، بلکه به‌مثابه یک مستند تاریخی، انسان‌شناختی و مردم‌شناختی مورد استناد پژوهشی هستند. در این میان فرهاد مهراد (دی 1322- شهریور1381) یکی از چهره‌های ماندگار، شاخص، باسواد و مستعد موسیقی جاز و سپس پاپ ایران است. صدای خش‌دار و جذاب مردانه‌ای که ابتدا به زبان انگلیسی و در یک گروه موسیقایی در یک محفل کوچک و برای تجارت می‌خواند، وقتی به‌طور اتفاقی توسط کارگردانی برای موسیقی متن یک فیلم سینمایی انتخاب شد، مولد انقلابی شد هم در متنِ فیلم‌خوانی، هم در پاپ‌خوانی، هم در ترانه‌سرایی، هم در اجرا و ارائه و هم در انعکاس زمانه در ترانه و خواندن. فرهاد راه درست و البته دشوار و در عین حال ماندگاری را طی کرد، از «مرد تنها»ی رضا موتوری، تا «والا پیام‌دار محمد» دوران انقلاب. هم ترانه اولش در فیلم «رضا موتوری» بارها و بارها اجرا و شنیده شد و هم «محمد» آخرین کار دلخواهش در ایران، بارها و بارها از رادیو و تلویزیون سراسری ایران و در موقعیت‌های متفاوت پخش شد و این موضوع، اصلا اتفاقی نیست. این موضوع، اتفاقا ریشه در یک عامل مهم غیرموسیقایی و غیراتفاقی دارد که البته فرهاد به‌خوبی از آن آگاه بود. فرهاد هرچند مانند تعدادی از خوانندگان زمانه‌اش، به آسیب‌های زمانه‌اش آلوده شد، اما توانست با تکیه بر همان عنصر غیرموسیقایی‌اش از آن آسیب‌ها هم عبور و خودش، آثارش و راهش را ماندگار کند. آن عنصر غیرموسیقایی، که تأثیر قاطع در موسیقی فرهاد و بعد هم در ایجاد ترقی و تحول در ژانر موسیقایی او داشت، همانا «ذهنِ دانش‌محور» او بود. زبان‌دانی فرهاد، ذهن مطالعاتی فرهاد، ذهن پرسشگر فرهاد و تداوم پرسشگری و مطالعاتش در طول زمان، بدون لحظه‌ای توقف در امر خواندن و دانستن، از او یک خواننده «دانا» ساخت، به‌طوری‌که رد این «دانانی» را در ترانه‌ها، در اجرای ملودی‌ها، و در نوع خوانش و اجرائی که از کلمات ارائه می‌داد، به‌خوبی می‌توان دید، شنید و حس کرد. فرهاد آن‌چنان با مهارت و دقت-مشابه دقت یک پژوهشگر آکادمیک- ترانه «بوی عیدی» را اجرا کرد که اینک دیگر نمی‌توان سال ایرانی را تحویل کرد بدون آنکه آوای «بوی عیدی» فرهاد را از ایرانیان شنید و این اتفاق، اصلا اتفاقی نیست. فرهنگ، ادب، رفتار و هنر ایران امروز به فرهاد، به «ذهن دانش‌محور» فرهاد و به ابتکار هنرمندانه فرهاد در تلفیق «دانایی و زیبایی» به‌شدت نیازمند است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.