چگونه میتوان طبیبان را نقد کرد
بابک زمانی . استاد دانشگاه علومپزشکی ایران
در ماههای اخیر بهدنبال سروصدایی که در مورد یکی از سریالهای تلویزیون پدید آمد و اعتراض گسترده پزشکان، گروهی پزشکان را متهم میکردند که انتقادپذیر نیستند و در پاسخ، پزشکان مطرح میکردند که اعتراض آنان نه بهخاطر حیثیت خود بلکه بهدلیل درخطرافتادن اعتماد عمومی به پزشکان است. آنوقت همه میپرسیدند خب پس امکان انتقاد از پزشکان وجود ندارد؟! اینجا میخواهم دقیقا به همین مسئله بپردازم! میخواهیم ببینیم مردم و جامعه چگونه میتوانند با انتقاد از پزشکان بهجای تضعیف اعتماد عمومی به جامعه پزشکی، آن را تقویت کنند؟ شاید بهانهای باشد در تبیین دوباره اصولی که گویا فراموش شدهاند. به این موضوع از دو زاویه فردی و اجتماعی میتوان نگریست: بهعنوان یک فرد برای انتقاد از پزشکان ابتدا باید بتوانیم سر از کار آنها درآوریم. برای این کار میتوان از آنها خواست تشخیصشان را به ما بفهمانند! خیلی وقتها این جواب میدهد، اما گاه در بهترین شرایط هم نمیتوان مطمئن شد آنچه طبیب توضیح میدهد کاملا درست باشد یا طبیب بتواند تشخیصش را به زبان ساده توضیح دهد. بهخصوص اگر به آن طبیب شک داشته باشیم! هرروز توضیحات جورواجور از بیماران مختلف میشنویم که ادعا میکنند از طبیبانشان شنیدهاند. بسیاری از طبیبان برای خلاصی از سؤالات بیپایان بیماران در سردرآورن از بیماری و نحوه کار طبیب، موضوع بیماری را بهقدر فهم بیماران ساده میکنند، اما درنهایت آنچه بسیاری (نه همه و نه حتی اکثریت بیماران) از بیماریشان درک میکنند و آنچه در خاطر آنها از بیماریشان ثبت میشود فرسنگها با واقعیت موضوع تفاوت دارد! راه دیگر این است که درباره طبیبان تحقیق کنیم و از این و آن بپرسیم. هر روز هزاران نفر بنابر توصیه این و آن برای درمان بیماریهایشان به افرادی مراجعه میکنند که اساسا طبیب نیستند. هر روزه عده زیادی به حقیر مراجعه میکنند که برخی بیماران قدیم من، آنها را به من معرفی کردهاند. بعد از تعارفات معمول معلوم میشود اساسا نه به متخصص مغز و اعصاب که باید به روانپزشک مراجعه میکردند! تحقیق در مورد طبیبان هم چاره کار نیست. ارجاع بیمار بخش مهمی از کار تخصصی پزشکی در هر سطحی است. تنها راه سردرآوردن از کار پزشکان آن است که از طبیب بخواهیم گزارشی به زبان علمی در مورد بیماری ما بنویسد. این گزارش باید در مراجع علمی قابلارائه باشد و از آنجا که بهعنوان یک فرد تنها و تنها زمانی حق داریم به طبیب اعتراض کنیم که مرجعی علمی خطایی را تأیید کرده باشد چنین گزارشی مهمترین و اطمینانبخشترین قدم در استانداردکردن یک معاینه پزشکی است، چراکه در کار پزشکی هم در اینگونه موارد موضوع باید کاملا مشخص باشد. اما نظارت بر کار پزشکی اساسا یک مسئله اجتماعی و اختصاصا دولتی است. دولت بهعنوان یکی از مهمترین دستاوردهای مدرن در ایفای برخی وظایفش بیجانشین است و مهمترین آنها ساماندهی و نظارت بر خدمات کیفی تخصصی نظیر پزشکی است. این ساماندهی و نظارت مستقل از اراده افراد و جزء ذاتی هر دولتی است. تشکیل سازمان پزشکان تحت نظارت دولتی و با انتخاب پزشکان، نشانه نوعی رفتار اجتماعی متعالی است. در غیاب چنین سازمان و عدم سیستم شمارهای نظام پزشکی معلوم نبود الان چه کسانی و بر چه اساسی در حال درمان مردم بودند. دادن شماره نظام پزشکی از همان ابتدا به جهت شمارش تعداد پزشکان نبوده است این شماره دو وجه سلبی و ایجابی دارد که هیچکدام اهمیتی کمتر از دیگری ندارند. نظام پزشکی با این شماره صلاحیتی را که توسط دانشگاهها کسب شده تأیید میکند و طبیب شمارهگذاریشده را تحت پوشش و نظارت خود قرار میدهد. خارج از آن صلاحیتی برای اقدام درمانی وجود ندارد! سازمان نظام پزشکی باید نحوه نظارت توسط سازمانهایی را که دارای این حق هستند، ساماندهی کند. سازمانهای بیمهگر، سازمانهایی که بخشهای درمانی دارند و مهمتر از همه وزارت بهداشت و درمان حق نظارت کیفی و کمی بر کار پزشکان را دارند و بهعلاوه به شکایات و انتقادات بیماران هم رسیدگی میکنند. اینکه در سالهای اخیر در کشور ما نظارتهای کیفی بر کار پزشکی رفتهرفته جای خود را تنها به نظارت کمی بر مجوزها و دریافتها داده و کیفیت تنها در کمیسیونهای پزشکی قانونی و تنها براساس شکایت صورت میگیرد شاید روی دیگری از این واقعیت باشد که انتقاد، طنز و تمسخر کار پزشکی هم خارج از ضوابط سازمان نظام پزشکی رواج زیادی پیدا کرده است. پس انتقاد از جامعه پزشکی نهتنها کار ناپسندی نیست بلکه با استفاده از تمام راهکارهای پیشگفته باید بیش از پیش تقویت و نظاممند شود. اما نوشتن داستان، ساختن فیلم و سریال، کاریکاتور و کارتون جدی و کمدی و درام و حتی trill از پزشکان، کارهای پزشکان و بیمارستانها و درمانگاهها نهتنها ممنوع و ناپسند نیست بلکه ممکن است باعث بهبود تصورات پزشکی مردم شده و سلامت را ارتقا بخشد. اما بیتردید همه اینها میتوانند به درجات مختلف در جهت مخالف سیر کرده و باعث هتک حیثیت پزشکان یا تضعیف اعتماد و ارتباط به جامعه پزشکی شود که تأثیرات عظیم و غیرقابل انکاری بر سطح سلامت مردم خواهد داشت. بهخصوص هنرمندانی که نحوه رفتار و گفتارشان را تا سالها حتی در کودکستانها هم تقلید میکنند! درهرحال تشخیص اینکه این یا آن فیلم، سریال یا داستان بر این رابطه چه تأثیری میگذارد و این تأثیر چه ابعاد و نتایجی دارد ابتدا با نظام پزشکی و در درجه بعد وزارت بهداشت است. این نکتهای است که نهتنها مسئولان صداوسیما و وزارت ارشاد باید در نظر داشته و رعایت کنند بلکه مردم و پزشکان هم باید بدانند که چنین موضوعاتی مربوط به علایق و سلایق شخصی نیست بلکه مربوط به نوعی زندگی و رفتار اجتماعی است که با تمام معایبش بهتر از رفتار از همگسیخته انفرادی است. با این همه باز هم ممکن است هرکس در هر رسانهای مطلبی بگوید و توجهی را هم جلب بکند، ولی آنقدر مؤثر نباشد و از کنار آن هم بگذرند. اما وقتی مسئولان نظام پزشکی و وزارت بهداشت که هرلحظه با طبیبان و مشکلات جامعه پزشکی در ارتباط هستند و متولیان اصلی تصورات پزشکی مردم و رابطه جامعه و طب هستند در قضیهای خاص قادر به پیشبینی عواقبی میشوند که حداقل آن تنازع بیدلیل اما وسیع بین مردم و کسانی است که مسئول درمان آنها هستند و به صراحت این را اعلام میکنند و حتی مجبور میشوند نظرخواهی کنند و هفتهزار پزشک اعلام آمادگی برای گردهمایی میکنند -و لابد چندین هزار نفر دیگر نظیر حقیر هم همین نظر را دارند، اما هیچگاه راهپیمایی نمیکنند- نادیدهگرفتن این نظرات یعنی انتخاب همان شیوه از همگسیختهای که ممکن است تمام حدود و ثغور شئونات اجتماعی را درنوردد. آنچه گفته شد توضیح واضحاتی نظیر حاصلضرب 2 در2 است، اما آنقدر تعابیر گوناگون از زوایای مختلف شنیده میشود که اثبات این معادله ریاضی هم گاه دشوار بهنظر میرسد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.