فرهاد؛ تصویر ناتمام پدیدهای تأثیرگذار
تنهامانده میان نتها و خاطرهها
امیر بهاری
فرهاد در تمام طول دوران کاریاش فقط 28 قطعه منتشر کرد (بازخوانیهایش به کنار). صدها هزار نسخه از همین 28 قطعه از سال 1376 تا امروز فروش رفته است و این آمار سرانگشتی، نشان میدهد فرهاد در فرهنگ ایران پدیده بسیار مهمی است ولی اثر پژوهشی درخور توجهی درباره او منتشر نشده. نه مستند قابلی ارائه شده و نه یک کتاب که با خواندنش دید کاملتری نسبت به این چهره مهم فرهنگ معاصر پیدا کنیم.
اگر اسم باب دیلن را در بخش کتابهای سایت آمازون سرچ کنید، بیش از هزارو 300 عنوان کتاب به شما پیشنهاد میدهد. حتی اگر نیمی از این کتابها، عکسها و متن ترانههایش باشند، باز بیش از 600 عنوان کتاب درباره او نگاشته شده است؛ کتابهایی که بعضا بسیار مهم هستند، مثلا همین سه سال پیش شان ویلتز، استاد برجسته تاریخ در دانشگاه پرینستون، کتابی منتشر کرد با نام «باب دیلن در آمریکا» و در مقدمه کتاب نوشت سالها مترصد این بود که کتابی درباره تاریخ سیاسی آمریکای معاصر بنویسد ولی نمیدانسته از چه دریچهای به آن ورود کند و سیر کاری باب دیلن را انتخاب میکند تا در کنارش، وقایع اجتماعی-سیاسی آمریکای معاصر را روایت کند و... . این کتاب 400 صفحهای یکی از آن بیش از 600 عنوان کتاب است. مارتین اسکورسیزی هم درباره این کتاب یادداشتی ستایشآمیز نوشت. خود اسکورسیزی هم یک مستند چهارساعته فقط درباره چهار سال اول فعالیت باب دیلن ساخت؛ مستندی که دو سال از وقت گرانبهای این ابرفیلمساز زنده را گرفت. اینجا آمریکا نیست و فرهاد هم باب دیلن نیست، اما واقعا نباید حتی یک کتاب مستند و مستدل و چالشبرانگیز درباره فرهاد نگاشته شده باشد؟ البته درباره دیگران هم اوضاع چندان بسامان نیست. درباره استاد محمدرضا شجریان که فخر موسیقی سنتی است هم یک کتاب درست و حسابی که به جای تعارفات، وجه تحلیلی قدرتمندی داشته باشد یا اصلا بدون غرض و مرض، فقط زندگی استاد را مرور کند هم نداریم. کتابهایی که هستند بیشتر با دیدگاه بازاری تولید شدهاند اشکالی هم ندارد، بودن آن کتابها هم غنیمت است، اما خلأ یک تاریخ مدون و مستدل درباره زندگی شجریان، لطفی، مشکاتیان، علیزاده و حتی کانون چاوش و ادعاهای بازماندگانش، به چشم میآید. از فرهاد میگفتم و تنهاماندش میان نتها و خاطرهها. فرهاد پدیده بسیار مهمی در موسیقی ایران است و معمولا این پدیدها مخالفان سرسخت خود را هم دارند ولی حتی یادداشتهایی مطبوعاتی که او را به چالش بکشند و مخالف موسیقی او باشند، هم بسیار اندک بوده، شاید یکی، دو مورد. هر سال در تولد یا سالمرگش مطالبی تحسینآمیز و خاطراتی اغراقشده منتشر میشود و میماند تا سال بعد. فارغ از بحثهای مضحک متعارف در ایران که آیا فلانی هنرمند «خوب» یا «بد»ی است، بررسی علمی چنین پدیدهای، ضرورت دوچندان دارد. همین بس که بخش عمده ترانههای فرهاد را دیگران سروده و ساختهاند ولی اوست که تبدیل به افسانه شده و خود این مسئله جای چالش و تأمل دارد. نه از منظر جامعهشناسانه و نه از منظر زیباییشناسی اثر درخوری درباره این چهره شاخص فرهنگ معاصر ایران نوشته نشده و عملا فرهاد چندان فرقی با عبدالقادر مرغی ندارد که سهسده پیش فعالیت میکرد. «خاطرهگفتن و گاهی اوقات ساختن بدون رویکرد پژوهشی و آکادمیک» تنها کاری است که ما کردیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.