صدای اعتراض
حامد شهیدی
میتوان گفت یکی از کارهای هنر، دادن حس شخصیت به سرزمینی خاص است؛ چه در دورهای کوتاه از زمان، چه بیزمانی. از کارهای هنرمندان در دورههای گوناگون میتوان احساس و چگونگی دید هنرمند به جامعه در آن برهه از زمان را دید، حال این به جایگاه هنر یا آن هنرمند در چرخه اقتصادی و فرهنگی آن زمان در آن کشور بستگی دارد؛ اینکه هنرمند هنگامی که به بازدهی هنری میرسد، از چه طبقه مالی یا فرهنگی برخاسته تا برای مخاطبانش روایتگر صرف از حالش باشد یا بیانگر امیدها و خواستهایش با ابزار هنر. در دهههای 40 و 50 خورشیدی با فراگیرشدن روند مدرنیته در شهرهای بزرگ ایران المانهای فرهنگ و مدرنیته بهگونه یکسان فراگیر نشد و چهره شهرهای بزرگ ایران بهسوی چهره شهرهای بزرگ کشورهای مدرن جهان میرفت بدون داشتن دیگر امکانات آن کشورها مانند روزنامههای آزاد یا دیگر ملزومات اینچنینی جهان مدرن. در همان دههها، این خلأ با آوازهایی اعتراضی که جرقه آن در دوران مشروطه زده شده بود، پر شد اما این بار نه به سبک و سیاق موسیقی سنتی ایران، بلکه به سبک و سیاق موسیقی راک و پاپ غربی. خود فرهاد نخستین ترانهسرای اعتراضی و غیرعاشقانه را عارف قزوینی میدانست و این ادامه راه عارف از دیدگاه او بود، اما به شیوه موسیقایی دیگر. این روند، او را به خوانندهای بدل کرد که شاید از او بتوان بهعنوان جدیترین و برجستهترین آوازخوان اعتراضی قبل از انقلاب نام برد. پیش از انقلاب، فرهاد صدایی خشدار و قدرتمند داشت اما صدای او پس از انقلاب بسیار افت کرده و از قدرتش بسیار کاسته شده بود، اما صدای او از دید موسیقایی چه پیش و پس از انقلاب، همچنان بسیار کوک و دقیق بود. او با بازخوانی ترانههای انگلیسی و چند ترانه به زبانهای دیگر، کار حرفهای خود را در گروه «بلککتز» آغاز کرد که در این میان، توانایی بازخوانی او از کارهای ری چارلز، حکایت از این دقت، توانایی صدا و گوش خوب موسیقایی او دارد. در فیلم موزیکال آمریکایی «بانوی زیبای من»، برای خواندن ترانهای که ترجمه شده بود با نام «اگه یه جو شانس داشتیم»، توسط مدیر دوبلاژ آن فیلم - علی کسمایی- دعوت به همکاری شد که این کار نخستین ترانهای است که فرهاد به زبان فارسی میخواند. اما نخستین ترانهاش که دیگران نخوانده بودند و کار برای خود او نوشته شده بود، با عنوان «مرد تنها» را بهنوعی میتوان نخستین ترانه جدی او در زبان فارسی دانست که به اصرار اسفندیار منفردزاده برای ترانهای در موسیقی فیلم «رضا موتوری» ساخته مسعود کیمیایی تهیه شد و پس از آن فرهاد به آوازخواندن به زبان فارسی علاقهمند شده و جریانی در موسیقی پاپ ایران با صدای فرهاد مهراد، موسیقی اسفندیار منفردزاده و ترانهسراهایی نهچندان پرتعداد آغاز میشود که تقریبا موسیقی اعتراضی در ایران را پیش میبرند و بیشتر خواستههای آنان در راستای اهدافی چپگرایانه و برابریخواه است که بهگونهای میتوان گفت ترانههای آنها آینه دِق گذاشتن در جای خالی کتابهای مارکس در کتابخانهها بود. ملودی قطعات فرهاد در پیش از انقلاب که تقریبا تمام آنها را اسفندیار منفردزاده ساخته مانند آهنگسازی یونانی که منفردزاده در برخی کارهایش از او تأثیر فراوان گرفته یعنی «میکیس تئودوراکیس» (البته ممکن است علاقه منفردزاده به حضور رنگوبویی تئودوراکیسی در کارهایش به دلیل همقطاری سیاسی آنها با یکدیگر نیز باشد؛ یک ملودی زیبا و میانگونه که در راستای اهداف زندگی و فیزیک است و بس) بسیار فونیک و در حافظه خوب ماندگار میشود. از اینرو ملودی به همراه شعر بسیار پررنگ در ذهن میماند. ترانههایی که او آنها را خوانده، به دلیل جدیتربودن نسبت به بسیاری از دیگر آثار همدوره خود، تاکنون ماندگار شده و زمزمه میشود. درست است کم نیستند ترانههایی از آن دوران یا پیشتر از آن که شاید با وجود تمایز زیاد ارزشی، همچنان در زمره ماندگارهای ذهن ایرانیها باشد و همچنان زمزمه شوند؛ اما هدف ما اینجا در داشتن جایگاهی نزد طبقه فکری مخاطبان فرهاد است که میتوان آنها را طبقه متوسط و فراتر از آن، از لحاظ فرهنگی و مادی دانست. بسیاری از رویدادهای اجتماعی - سیاسی که در دوره پهلوی دوم در ایران اتفاق میافتاده پیوسته در آوازهای فرهاد حضور دارد. داشتن گرایشهای سیاسی و اجتماعی نزدیک به یکدیگر در او و همکارانش در مقام آهنگساز و ترانهسرا، او را به سوی بودن صدایی میبرد از گندیدن در انتظار عصر چهارشنبه و فراتر از آن، در جایی استفاده مستقیم از نامها برای نمونه نام جمعه. «جمعه» برای نامگذاری ترانهای اعتراضی که برای رویدادی در روز جمعه 19 بهمن سال 1349 در سیاهکل ساخته شده بود، به کار رفت اما دیگر ترانههای او که به این وضوح نیستند، آشکارا کنایهای بر رویدادهایی در زمانهای گوناگونِ تاریخ است، چه در زمان پهلویها، چه پیش از آنکه از آن جمله میتوان به گنجشکک اشیمشی اشاره کرد. تأثیر آنچه فرهاد و همقطارانش با آن به زندگی خود و همفکرانشان اعتراض داشتند را میتوان در ناامیدی و ویرانی امیدها و باورهایشان نسبت به آنچه میخواستند، در ترانهای مانند «مسخ» که به نام آینهها هم مشهور است، با ترانهای از اردلان سرفراز یا «سقف» که بهگونهای ترانهای عاشقانه است اما یادآورِ آهی است برای رسیدن به کمترین نیازهای انسان، شنید. در این ترانهها میتوان بهگونهای دیدِ ذهنیای که برای این افراد پیش میآید از روندی عینی که در دیگر ترانهها به آنها اعتراض داشتند را شنید. در میان ترانههای خواندهشده از او «کودکانه» که به نام «بوی عیدی» شناختهتر شده است، رنگوبویی جدا نسبت به کارهای دیگر او دارد. این ترانه امیدوارانه و پر از نوستالژیهای خود او و همنسلهای فرهاد است. با همه آنچه گفته شد، اگر بخواهیم در تاریخ موسیقی پاپ ایران چهرههایی را بیابیم که بتوان صدای آنها را ژوست و دارای گسترهای توانا به ارائه برای گوش حرفهای دانست و آنها را در کنار چهرههای موسیقی جدی پاپ بهترینهای دیگر زبانها و کشورها گذاشت، شاید شمار افرادی که از ایران به این جایگاه برسند، از تعداد انگشتهای یک دست هم کمتر باشد، اما بیهیچ دوگانگیای فرهاد یکی از آنهاست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.