اهمیت فرهادبودن
سعید کریمی
از زوایای مختلف میتوان به اهمیت کارنامه هر خوانندهای پرداخت، اینکه چه آهنگهای مهم و تأثیرگذاری اجرا کرده و این تأثیرگذاری در چه ساحاتی بوده است؟ یا نسبت به همنسلانش چه تفاوتهایی دارد؟ یا اساسا در جریان موسیقی معاصر چه نقشی داشته است؟ آیا صرفا تماشاگر بوده و پیرو، یا خود پیشرو بوده است؟ اهمیت فرهاد در همه این پرسشها مشهود و قابل پیگیری است اما ویژگی خاصی او را نهفقط از همنسلانش جدا میکند، بلکه او را به چهرهای ممتاز در موسیقی پاپ ما بدل میکند. او صرفا خوانندهای با استایلی مشخص و توانا نیست، او در کارش فقط مجری نیست، او مؤلف هم است. سیاق شخصی خود را در ادای کلمات و نتها دارد و باز فقط به همین بسنده نکرده است. کارنامهای کاملا مشخص و گزیده دارد. گزیدگی کارنامه فرهاد فقط مختص اوست. برای خوانندهای که حدود 40 سال فعالیت حرفهای داشته و از محبوبیت و مقبولیتی درخور اعتنا هم برخوردار بوده، این تعداد ترانه، نشانه گزیدهکاری و وسواس خواننده است. او از جنبههای مختلف به کلام اهمیت داده است، نهفقط محتوای کلی، بلکه زبان و فرم برای او همیشه مهم بوده است. ترانه مرِد تنها، نخستین ترانه سپید موسیقی پاپ ماست یا ترانه کودکانه هم به احتمال بسیار قوی نخستین ترانه نیمایی موسیقی پاپ ماست. یا ترانههایی که از شاملو خوانده است، اوزان هجایی دارد. البته مقصود از این مثالها صرفا قالب نیست، فرم بیان و زیباییشناسی ترانههای فرهاد عموما خاص کارنامه اوست و بعضا بهطور جستهوگریخته در ترانههای دیگر خوانندههای همنسلش دیده میشود. ناگفته نماند اسفندیار منفردزاده نقش مهمی دراینمیان داشته است. ولی خب، منفردزاده هم گزیدهکار است و بهشدت وسواس دارد. او بهترین و خاصترین آثارش را برای اجرا به فرهاد سپرده و هرگز از این انتخاب پشیمان نشده است. بسیاری از خوانندگان پاپ در سالهای پیش از انقلاب با آهنگسازان و ترانهسرایان مطرحی همکاری داشتهاند و از این رهگذر، کارنامه مقبول و درخوری برای خود ثبت کردهاند. ولی هرچه از آن سالها فاصله گرفتهاند با اجرای آثاری (از هر حیث) ضعیف نشان دادهاند در آن سالها فقط مجری بودهاند و بهلحاظ اندیشهگان سهمی در خلق آثار نداشتهاند. هر چند مجری خوببودن هم اهمیت دارد، ولی فرهاد به همین بسنده نکرده و مؤلف هم است. آوار تنها ترانه دهه پنجاهی اوست که خود آهنگسازی کرده است. تنظیم بسیار درخشان این ترانه از آندرانیک است (بر روی کلامی از شهیار قنبری) همین ملودی نشان میدهد فرهاد از همان روزگار میدانسته چه میکند و بعد از سالهای خانهنشینی، آلبوم خواب در بیداری را منتشر میکند و نشان میدهد تفکری مشخص در موسیقی دارد و صرفا به دنبال تولید و انتشار ترانه نیست. فرهاد چند تا از ترانههای این آلبوم را بعدا با تنظیم آندرانیک اجرا و در آلبوم برف همراه با قطعاتی دیگر منتشر میکند؛ آلبومی که از هر حیث آلبومی درخور تأمل و پیشرو است. طرفه آنکه هنوز هم پیشرو است و درسهای بسیاری برای یاددادن دارد؛ در چگونگی ملودینویسی و کلام و خوانش و... . گرایش فرهاد به شعر سپید در آلبوم برف اتفاقی مهم است. او در این آلبوم خود را از قالبهای معمول و البته کلیشهای ترانه (چارپارهنویسی) رها کرده است. به جز مباحث فرمی و بیان، این گرایش را میتوان به نوع ملودیسازی و اجرای فرهاد هم مربوط دانست. او که سالها ترانههای مطرح و روز دنیا را اجرا کرده است، حال وقتی خود به خلق و تألیف میرسد، دیگر به کلیشههای ملودیسازی موسیقی پاپ ما دلخوش نمیکند. آثاری که ساخته از هر حیث ربطی به آثار منفردزاده و دیگر آهنگسازان مطرح ندارد. فرهاد کار خودش را کرده و شباهتی به کسی ندارد و به همین دلیل او را خوانندهای مؤلف میدانم. تأثیرگذاری فرهاد در عموم خوانندگان پیشرو و آلترناتیو مشهود است و از این حیث تنها کسی که نامش را میتوان کنار فرهاد نهاد، ابراهیم منصفی است. در پایان ناگزیرم از یک دریغ تاریخی صحبت کنم؛ دریغی که مسئولان فرهنگی دهههای 60 و 70 باید پاسخگوی آن باشند. فرهاد بعد از انقلاب خانهنشین میشود و با توجه به شخصیت و منشی که دارد، تن به موسیقی لسآنجلسی نمیدهد. اوایل دهه 70 او و کورش یغمایی و مازیار بهعنوان خوانندگان نسل قبل که مورد تأیید وزارت ارشاد هستند، مجوز انتشار آلبوم میگیرند. با توجه به گذشت 20 سال از بازگشایی موسیقی پاپ [البته در ابعادی که میبینید!] با جرئت میتوان گفت این خانهنشینی 15، 16ساله فرهاد و محدودیتهای بعدی که برایش پیش آمد، تنها به زیان موسیقی مستقل و پیشرو بوده است؛ گونهای از موسیقی که از مؤلفههای هنری برخودار است و به ذائقه شنیداری و ادبی مخاطب احترام میگذارد و اینکه چرا مسئولان فرهنگی نه در آن دوران و نه در این دوران از اینگونه موسیقی حمایت واقعی و شایستهای نمیکنند، جای سؤال هم که نداشته باشد! البته که جای تأسف دارد! مسائل تأسفبار بیشتری هم بعد از مرگ فرهاد اتفاق افتاده که باید در مجال دیگری به آنها پرداخت. فقط به همین بسنده میکنم اجراهای بچگانه و بیاجازه ترانههای فرهاد از یک طرف و پخش این آثار از صداوسیما از سویی دیگر، نشان میدهد چقدر جامعه ما با هنرمندان مؤلف، خلاق و مستقل نامهربانی ناخواسته (و شاید هم خواسته! ) دارد! بدیهی است منظورم اجازه از خانواده فرهاد نیست! باید از آهنگساز و ترانهسرا اجازه میگرفتند که نگرفتهاند و صداوسیما هم که کلا با هرگونه حقی بهجز حق خودش مخالف است! حتما این آثار را پخش میکند تا برای بیشمارترین حالت ممکن هر چیز را فقط بهنفع خود استفاده کند و بس! روزهایی که دوست دارد محمد و شبانه فرهاد را پخش میکند و روزهایی دیگر بازخوانیهایی بچگانه از آثارش را!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.