چالشهای كنوني تئاتر به روایت محسن حسینی
خبری از حمایت نیست
عسل عباسیان
محسن حسینی، بازیگر و کارگردان شناختهشده تئاتر ایران که تجربه حضور بینالمللی در عرصه تئاتر و پرفورمنس را با بازی در نمایش «شاه لیر» رابرت ویلسون و همینطور کارگردانی پروژه تئاتر پرفورمنس «برج خاموشان»، در بائوهاوز شهر دسائو آلمان پشت سر گذاشته است، در ایران نیز نمایشهای بسیاری را بازی یا کارگردانی کرده است. پیشتر در نمایش «اورفه» حسینی همکاری با رؤیا نونهالی را تجربه کرده است، اما اینبار برعکس «اورفه»، در کمدی «تارتوف»، شاهکار مولیر او بازیگر بود و نونهالی کارگردان؛ نمایشی که تا جمعه گذشته در تالار شمس مؤسسه فارسیزبانان (اکو) روی صحنه بود. با او که این روزها مشغول تمرینات نمایش جدید علی رفیعی است، درباره این اجرا و چالشهای کنونی تئاتر گفتوگو کردیم.
چه ویژگیای در نمایش «تارتوف» سبب شد شما بازی در آن را بپذیرید؟ بدیهی است که پیش از هر ویژگی دیگری، حضور خانم رؤیا نونهالی در کسوت کارگردان، مرا برای بازی در «تارتوف» ترغیب کرد. 12 سال پیش، من با کارگردانی نمایش «اورفه» تجربه همکاری با ایشان را داشتم و آن تجربه بسیار خوبی بود. پس از این، حضور آقای رامین حیدری فاروغی، در مقام تهیهکننده، دلیل دیگرم برای حضور در این تئاتر بود. در مستند «شرق، دیوار، آفتاب»، به کارگردانی ایشان من راوی بودم. از سوی دیگر «تارتوف» اولینبار توسط مهشید نونهالی برای این اجرا ترجمه و منتشر شده بود كه خانم مهشید نونهالی در ترجمه ادبیات فرانسه وزنهای هستند؛ بانویی اهل قلم و اهل مطالعه که ترجمهشان از «تارتوف» درجه یک بود. دلایل دیگری هم برای حضور در این اجرا داشتم؛ مثلا دید و شناختی که خانم رؤیا نونهالی بهعنوان کارگردان به موسیقی داشتند؛ چون موسیقی بخش مهمی از این اثر بود. تصانیف این کار را آقای فاروغی به نیکی سروده بودند. تصانیفی که برای من یادآور آثار برتولت برشت بود و بهگونهای میتوان آن را جلوهای از بیگانهسازی نظر برشت دانست. در آثار برشت هم وجه موسیقایی چشمگیر و شگفتانگیز است. برای من «تارتوف» خانم نونهالی، این تداعی را به وجود آورده بود. طراحی ایشان در این نمایش شگفتانگیز بود. پیران مهاجری که سالها سازهای کوبهای رستاک را مینواخت آهنگهای این نمایش را ساخت. روزبه مهر که نقش «تارتوف» را بازی میکرد هم به نحوی درخشان، از پس این بازی برآمد. با همه اینها حتما جا دارد که «تارتوف» باز هم اجرا شود. متأسفانه سالن اکو، چون سالنی حرفهای نیست، وقتی اثری آنجا اجرا میشود، حتما باید بعد از 30 اجرای معمولش، در دیگر سالنها نیز اجرا شود تا ساکنان نقاط دیگر شهر هم بتوانند آن را تماشا کنند. من و گروه نمایش «تارتوف» قول میدهیم بهزودی با ترکیببندی جدید و ایدههای تازه، «تارتوف» خاصتری را دوباره روی صحنه بیاوریم. با توجه به اینکه «تارتوف» اولین تجربه کارگردانی خانم نونهالی بود، چطور پیشنهادشان را برای بازی پذیرفتید؟ خانم نونهالی کار کارگردانیشان را عالی شروع کردند و گام اول را محکم برداشتند. فراموش نکنیم که 25 سال است ایشان در عرصه تئاتر و سینما پیوسته حضور دارند و تجربهای که در این سالها با کارگردانهای معتبر داشتهاند، همگی تضمینی بود برای اینکه ما مطمئن باشیم از پس این کار بر میآیند. ایشان تمرینهای نمایش را قدرتمندانه آغاز کردند و تجربیات 30 سال گذشتهشان را برای اجرای موفق این اثر نمایشی به کار گرفتند. یکی از حسنهای نونهالی این است که با زبان فرانسه بزرگ شده و اشراف کاملی به متن داشت. دیگر اینکه معتقدم نباید «تارتوف» را یک نمایش کمدی محض دانست؛ چون لایههای سیاسی- اجتماعی فراوانی دارد و جنس کمدی آن هم از الفاظ رکیک و لودگی بهدور است. قرار نیست مخاطب در این نمایش تحت هر شرایطی بخندد، بلکه همهچیز با برنامهریزی و طبق اصول انجام میگیرد. من با کارگردانهای مختلف و زیادی کار کردهام، دیدهام که بسیاری از کارگردانها وقتی به سالن تمرین میآیند ایدهای ندارند و بعد از دور هم جمعکردن بازیگران، تازه میخواهند ایدههایی از آنها بگیرند. نونهالی از روز اول ایده داشت. بههرحال کارگردانی طراحی میخواهد. «تارتوف» از زبانی کلاسیک دارد. اتفاقا تأکید بر متن اصلی مولیر بود و تأکید این بود که زبان اجرای ما هم مثل متن مولیر شعرگونه باشد. ارتباطی که این نمایش با تماشاگر برقرار کرد، حیرتانگیز بود. این روزها کمتر به زبان در اجرای آثار توجه میشود... . بله، زبان تئاتر ما این روزها دمدستی و روزمره شده است؛ درحالیکه یکی از شاخصههای تئاتر ملی این است که بتوانیم آثار بزرگ و کلاسیک را با همان زبانی که دارند اجرا کنیم. سالهاست که سنت غلط بازخوانی باب شده و میبینیم امروزه چون نمیتوانیم «آنتیگونه» را با زبان اصلیاش کارگردانی کنیم آن را میبریم در وادی دیگر. یا درباره مکبث و هملت هم همین اتفاق افتاده است. آثاری که خودشان عصاره همه زمانها را در خود دارند چرا باید بازخوانی شوند؟ از سوفوکل و برشت و شکسپیر و بکت سیاسیتر که نداریم. پس چه چیزی قرار است در بهروزکردن، به آن اثر اضافه کنیم که تصمیم میگیریم اثر را بازخوانی کنیم؟ مثلا مکبثی که رضا ثروتی کارگردانی کرده بود، دیگر مکبث شکسپیر نبود. اثری جذاب بود، اما دیگر مکبث شکسپیر نبود. جوهره کار، در بازخوانی نباید از بین برود. جوهره «تارتوف» چه بود؟ ریاکاری و شیادی. آنچه امروز هم در جامعه میبینیم. همه آثار مولیر، هنوز بهروز و اساسی هستند. در آثار مولیر با سه اثر مواجه میشویم که مشکلات بهداشت و درمان و بیماری را به چالش میکشد مثل نمایشنامه «بیمار خیالی». در آن دوره مشکلات درمان بوده، هنوز هم هست. در کل، آثار کلاسیک مسائلی را مطرح کردهاند که هنوز بشر با آن دستوپنجه نرم میکند، چیزی عوض نشده که بخواهیم حالا آن متون را تغییر دهیم. چالش اصلی این روزهای تئاتر را چه میدانید؟ عدم سامانمندی دستگاه تئاتری. ما امروزه با واژهای سروکار داریم به اسم تئاتر خصوصی. تئاتر خصوصی در این سالهایی که آزموده شده، نشان داده که نمیتواند هزینههای تئاتر را تأمین کند. مدیریت درستی ندارد، برنامهریزی هم ندارد. هر روز مواجه میشویم با بازیگرانی که دستمزدهایشان را نمیگیرند. تئاتر هم با خصوصیشدن، شده عین سینما. ببینید سینما چه فساد مالیای دارد، امروز تئاتر هم همین طور است. در گذشته مرکز هنرهای نمایشی از اجراهای تئاتر حمایت میکرد، اما امروز خبری از حمایت نیست. تئاتر خصوصی طوری نیست که هرکسی از پس آن بربیاید. مگر کسانی که میتوانند سرمایهگذار جذب کنند. کارها روی صحنه میآیند و با ورشکستگی مواجه میشوند و نهایتا بعد از اجرا تنها جملهای که از کارگردان میشنویم این است: «شرمندهایم». شرمنده باید دستگاه تئاتریای باشد که از پس این تئاتر برنمیآید. چنین چیزی سبب شده کارها از سطح کیفی معمول پایین بیایند و آدمهایی از فوتبال و تلویزیون برای جلب تماشاچی بیشتر و کسب درآمد بیشتر تئاتر بازی کنند تا مردم فقط بخندند! اگر ما امروزه بخواهیم از تئاتر ملی صحبت کنیم، نیازمند مجموعه نمایشی یا رپرتوار هستیم. تئاتر شهر هیچ برنامهای برای اجراهایش ندارد. آیا در برنامه تئاتر شهر گنجانده شده که سالی یک اثر از شکسپیر یا یک اثر ایرانی داشته باشیم؟ نه! تا دلتان بخواهد کارگردان و نویسنده هست و هرکسی کاری داشته باشد، به سالن اصلی تئاتر شهر میآید. تئاترمان برنامهریزی ندارد. مدیریت ندارد. با این اوضاع، چرا همهساله این همه دانشجو میپذیرند؟ سالی هزارو 200 دانشجو فارغالتحصیل هنرهای نمایشی میآید و 50 تایش هم جذب کار نمیشود. دانشجوها هم از ترم دو میخواهند بروند جلوی دوربین. واژهای به غایت غلط هم به یکباره باب شد به اسم جوانگرایی یا تئاتر برای همه. اینها یعنی چه؟ وقتی نه سامانمندیای در کار است و نه برنامهریزیای. سطح سواد دانشجویان پایین است، استادان هم که کارمند شدهاند و فارغالتحصیلان هم همه افسردهاند؛ چون به آینده امیدی ندارند. دستگاه تئاتریمان همیشه آشفته بوده، امروز هم آشفتهتر از همیشه است. یک نفر از اعضای کمیسیون فرهنگی مجلس نشانم دهید که تئاتر ببیند. استثنائا خانم ابتکار را توی سالنهای تئاتر دیدهام، اما شهردار تهران در این سالها تابهحال تئاتر دیدهاند؟ درحالیکه شهردار فرانکفورت هر هفته تئاتر میبیند تا با خبر باشد وضعیت فرهنگی شهرش چطور است. وقتی ما این همه محرومیم، معلوم است که تئاتر هم تحولی ندارد. مشکلات همیشگی است. دولتها عوض میشوند و مشکلات همچنان ادامه دارند. برگزاری جشنوارههای مختلف تئاتری، مثل همین جشنواره آیینی- سنتی که هماکنون برقرار است، در رونق تئاتر مؤثر خواهد بود؟ تا دلتان بخواهد جشنواره داریم. تجربه این سالها نشان داده که برگزاری جشنوارهها فقط برای ایجاد آمار و ارقام است. همین نمایشهای آیینی- سنتی خودش یکی از ارکان تئاتر ملی است، اما کمتر در آن به آیینها و مراسم ما پرداخته میشود؛ مثلا بلوچستان آیینی دارد به نام «گوات»، در جنوب ایران مراسمی هست به اسم «زار»، ولی در جشنواره آیینی- سنتی اینها در نمایشهای مربوط به این مناطق دیده نمیشود تا من کارگردان در تهران از چنین آیینهایی باخبر شوم، بلکه بعدا بتوانم در کارهایم از آنها استفاده کنم. آیینها و مراسمها در ایران بسیارند و بخشی از تئاتر ملی ما هستند، اما به بدنه تئاتر تزریق نمیشوند و در حد شعار باقی میمانند. تئاتریهای ما کمتر با تئاترهای آیینی- سنتی آشنایند. حتی کسی که اهل بندرعباس است هم از سنتهای بومیاش دور است و میخواهد نمایشش را به شکل مرسومی که در پایتخت وجود دارد، روی صحنه ببرد. ای کاش بتوانیم تماشاگر را با تمام شیوههای تئاتری موجود بیشتر آشنا کنیم. ای کاش میتوانستیم توی تهران سالنی داشته باشیم که فقط نمایشهای آیینی را روی صحنه ببرد. روا نیست 14میلیون شهروند تهرانی از چنین امکانی بهرهمند نباشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.