نگاهی به کتاب «کالیبان و ساحره» نوشته سیلویا فدریچی
وضع مزد در کار ِخانه و لغو مزد در کارخانه
علي سالم
«کالیبان و ساحره» نام دو شخصیت نمایشنامه «طوفان» شکسپیرند. كاليبان برده شورشي ضداستعمار كه دست از مقاومت برنميدارد؛ نمادی از «جسم و بدن پرولتاریای جهانی». ساحره كه شكسپير او را در پسزمينه نگه ميدارد: محو او از صحنه نمايانگر شروع اهليكردن زنان است، ربودن آگاهي زنان نسبت به تصميمگيري درباره توليد مثل، تبديل مادرانگي به كار اجباري، پايينآوردن ارزش كار بازتوليدي و رشد گسترده تنفروشي به دليل سلب مالكيت زمينهاي اشتراكي. نامهاي كاليبان و ساحره هم جنبه نژادي و جنسي منضبطكردن بدنها توسط سرمايه را با يكديگر تلفيق ميكنند و هم چهرههاي عامي و نافرماني را كه در مقابل آن دست به مقاومت ميزنند. در کتاب «کالیبان و ساحره» ساحره مرکز صحنه را اشغال ميكند.
مهمترین ایده کتاب شکار صدها هزار ساحره و اعدام آنها به عنوان یکی از اشکال خشن «انباشت بهاصطلاح اولیه سرمایه» و ارتباط شروع جنگی خونین علیه زنان همزمان با رشد سرمایهداری است. «کالیبان و ساحره» تاریخ گذار اروپا از دوره فئودالی به سرمایهداری است با تمرکز بر تغییراتی که در وضعیت زنان و نظام پدرسالاری رخ داد. نقش مهم در این تحول بر عهده زن به عنوان نیروی کار مجانی و برده مدرن است. سیلویا فدریچی نویسنده کتاب در بررسی تاریخی خود، روند تبدیل بدن انسان را به ماشین کار و ایجاد نظام مزدی و مطیعسازي زنان برای انجام وظیفه بازتولید نیروی اجتماعی کار بررسی میکند و نشان میدهد که چگونه رحم زنان و زادوولد اجباری در خدمت تثبیت و رشد سرمایهداری قرار گرفت؛ سویهای از رشد «تمدن سرمایهداری» که در آثار مارکس دیده نشده بود. مارکس در جلد اول سرمایه انباشت اولیه را فقط از منظر کارگران صنعتی بررسی ميكند و با اشارهای گذرا به کشف طلا و نقره در آمریکا و به بردگیگرفتن ساکنان اولیه آمریکا و آفریقا توسط اروپاییان از كنار آن میگذرد. فدریچی همچون متفکران مارکسیست دیگری از جمله رزا لوکزامبورگ و دیوید هاروی انباشت اولیه را فقط مختص به پیشاتاریخ سرمایهداری و مرحله آغازین آن نمیداند و امتداد این خشونت را تا به امروز که با اشکال جدیدی از اتحاد خشونت دولت و سرمایه مواجهیم، بیان میکند: «آغاز دور جدیدی از گسترش روابط سرمایهداری در سراسر كره زمين و بازگشت جهانی پدیدههایی که عموما مختص دوران پیدایش سرمایهداریاند، ازجمله مصادره زمینهای میلیونها تولیدکننده کشاورزی و رشد بیسابقه فقر و سرکوب کارگران، بیخانمانی عده زیادی از مردم در سرتاسر جهان، جنگهای امپریالیستی، پدیده مهاجران، سیاستهای تعدیل ساختاری و ...». او از این طریق موارد اصلاحی مهمی به تحلیلهای مارکسیستی درباره تبیین مفهوم «انباشت اولیه» ميافزايد. پروژه او همچنین همراستا با پروژه میشل فوکو در «مراقبت و تنبیه» است البته با تکمیل آن و جبران بیتوجهی او به مقوله انباشت سرمایه. فدريچي در ايتاليا به دنيا آمد ولي از دهه 1960 در ايالات متحده زندگي كرده است. در آمريكا بود كه مبارزات فمينيستي و همكارياش با جنبش سياهان بيشتر و بيشتر شد. او بنيانگذار «شبكه بينالمللي دستمزد براي زنان خانهدار» است و همه روابط اجتماعی را بازتولیدکننده روابط سرمایهداری و مرتبط با امر تولید میداند که در آن جامعه به یک کارخانه تبدیل شده است. با کمک ایدئولوژیای که کار خانگی زنان را یک وظیفه طبیعی جلوه میدهد، مرد محق است محصول کار خانگی زنان را تصاحب کند؛ امری که در دوران پیش به هیچوجه بدیهی نبود و در تاریخ تکوین سرمایهداری امری لازم و ضروری است. از نظر او جنبش دریافت مزد برای کار خانگی معادل و متحد جنبش لغو کار مزدی در نظام اجتماعی موجود است. فدریچی در خلال دهه 1980 در نيجريه زندگي و تدريس كرد و در آنجا نيز با سازمانهاي زنان عليه سياستهاي تعديل ساختاري همكاري و مبارزه كرد؛ سياستهايي كه در سراسر آفريقا به محك آزمون گذاشته شده بودند. اهمیت مباحث فدریچی در شکافها و کاستیهای موجود در قرائتهای فمینیستي و مارکسیستي آشکار میشود؛ هم بیتوجهی مارکسیسم ارتدوکس به مسئله زنان و جنسیت و هم بیتوجهی فمینیسم لیبرال به مسئله طبقه و ادغام آن در ساختار نولیبرالیسم. بحث و جدلهای نظری جدید حول این مباحث را باید در پیوند با وقايع ابتداي قرن بيستويكم مثل تجربه بهار عربی یا جنبش تسخیر و پیامدهای آن خواند. امروز با ادامه ماشین فقیرسازی اکثریت مردم چه در لیبرالدموکراسیهای توسعهیافته و چه در سرمایهداریهای پیرامونی، بیش از همیشه مشخص شده که فقط تفکر و کنش در سنت مارکسیستی است که میتواند فمینیسم را از محدودیتهای موج اول و دوم آن و محدودیتهای امروز رها کند و آن را به آرمان اولیهاش یعنی عدالت اجتماعی با تکیه بر فاکتورهای طبقه، جنسیت و قومیت بازگرداند. شاید به همین خاطر باشد که فدریچی چندان هم روی «فمینیست»بودن خود یا نگارش یک تاریخنگاری زنانه تأکید ندارد. او در مقدمه کتاب «کالیبان و ساحره» مینویسد: «تحلیل من به عبور از دوگانگی «جنسیت» و «طبقه» کمک میکند. در جامعه سرمایهداری، هویت جنسی تبدیل به مفهوم ویژهای شده است اما جنسیت را نباید یک واقعیت فرهنگی ناب دید، بلکه باید به آن بهمثابه خصوصیات روابط طبقاتی نگریست». او با پیوند مفاهیم اقتصاد سیاسی به سویههای حذفی تاریخنگاری مسلط بر این حقیقت پافشاری میکند که در دوران حاضر، پیکار برای عدالت اجتماعی و هر پروژه رادیکال رهاییبخشی ناگزیر به «سوژه زن» گره خورده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.