در باب اوقات بطالت
حسین پروانه
1 نوشته حاضر قصد دارد به بطالت همچون امری منفی بنگرد، امری که از کارکردیشدن، اثربخشی و کنترل میگریزد. از اینرو، به جای اوقات فراغت باید بر اوقات بطالت تأکید کرد. اولی، در وضعیت سرمایهداری در حکم اعطای زمان استراحتی است که افراد را برای کار بیشتر و اثربخشی مضاعف آماده میکند، به همین دلیل بایستی با «تفریحات سالم و برنامههای مفرح» پُر شود. دومی اما نه تنها پرشدنی نیست، بلکه به فضایی تهی و فقدانی دلالت دارد که میتواند به درون وضعیتهای فربه و توپر نمادین منتقل شود و نظم ساختگیشان را بههم ریزد. از اینرو، بسط مفهوم بطالت و درگیری آن با وضعیت به سوژهشدن افراد دامن میزند.
برتراند راسل صراحتاً عنوان میکند «در دنیای امروز بخش بزرگی از ناراحتیها و زیانها ناشی از اعتقاد به فضیلت کار است، حال آنکه رفاه آدمی را باید در کاهش سازمانیافته کار جستوجو کرد». نقدهای راسل راجع به فضیلتشمردن کار سخت، مبانی اخلاقی آن و نادیدهگرفتن حقوق کارگران از سوی اغنیا در نهایت با ارائه یک پیشنهاد متوقف میشود: اینکه نظامهای حکومتی با کاهش ساعات کار، اوقات فراغت بیشتری را نصیب افراد کنند؛ به این امید که استعدادهایشان در زمینههای دیگر شکوفا شود و یا در خوشیهای جمعی فعالانه شرکت کنند. این پیشنهاد که آشکارا از موضعی راست ارائه شده است خالی از سادهاندیشی نیست، زیرا آنچنانکه ایستوان مزاروش میگوید سازوکاری که در سرشت سرمایهداری قرار دارد، علاوه بر آنکه ثمره «کار زنده» کارگر را از دستش میرباید، موجب از خودبیگانگی و تنظیم سرکوبگرانه اوقات زندگی او نیز میشود. به این ترتیب، بطالت نه تنها هیچگونه قرابتی با فراغت بعد از کار ندارد، بلکه اساساً در تقابل با آن و هرگونه فرایند کارکردگرایانه معنا مییابد. 2 در فرهنگ و زبان عامیانه اصطلاحاتی از قبیل «عاطل و باطل»، «بیکار و بیعار»، «علاف و بیمصرف» و ... عموما از جانب بزرگترها به جوانترها و در نکوهش تنبلی و بیکاری و بطالت به کار میرود. وجه سرزنشآمیزی که این اصطلاحات حامل آنند مستقیما سوژهها را نشانه میرود تا حجم عظیمی از گلایهها را جاهلانه بر سر آنها آوار کند. اما آیا این فرهنگ قیممآب هیچ از حالاتی نظیر ملال و یأس و خستگی که ممکن است در زندگی شهری مدرن به سوژهها دست دهد، سر در میآورد؟ آیا با فراافکندن حالتهای ناشی از دشواریهای سیاسی و اقتصادی و اجتماعی به مفاهیم آشنا و کلیشهای خود، تنها به ناسزاگویی نمیپردازد؟ غیر از این است که ناتوان از تحلیل وضعیت و درک دلایل واقعی مسائل اجتماعی (مثلا بیکاری) است؟ از اینروست که ایدئولوژی حاکم، از قضا این فرهنگ عامیانه و جلوههای زبانیاش را بسیار میپسندد و کارکردهای پدرانهاش را تأیید میکند، چرا که از آن بهعنوان یکی از سازوکارهای طرد و سرکوب یا اشکال دیگری مانند نصیحت و ترغیب سود میجوید. بهعنوان مثال، عبارت عامیانه «کار عار نیست» به طور ضمنی افراد را دعوت میکند که به هر نحوی شده به هر کاری تن دهند. به این ترتیب، اگر قرار است چرخه معیوبی- که البته معیوببودن آن پنهان یا انکار میشود- همواره بچرخد، همگان باید به گونهای سازمانیافته کاربرد و مصرف داشته باشند. در اینجا مبانی اخلاقی کار همان مبانی اخلاقی بردگی است. در حقیقت، چنین دعوت وقیحانهای به کار، تنها برای درزگرفتن سوراخهای وضعیت موجود است. حامیان و حافظان وضع موجود همیشه اینگونه القا میکنند که این وضع کلیتی یکدست، توپر و عاری از هرگونه تناقض و شکاف است. این کلیت کاذب به پشتوانه گفتارهای ستایشگر کار و تلاش و جلوههای تبلیغی ایدئولوژیک آن، از یکسو بر همه نارساییها، ناکارآمدیها و مفاسد اقتصادی سرپوش میگذارد و از سوی دیگر، همه معضلات را متوجه افراد میکند. در تضاد با این پنهانکاری و فرافکنی، اتفاقا بطالت و بیمصرفبودن است که میتواند در برابر آنها مقاومت ورزد و تناقضهای وضعیت موجود را رو آورد. 3 موریس بلانشو در گفتاری در باب امر روزمره آنجا که از «لاقیدی روزمره» سخن میگوید، نکاتی را مطرح میکند که به یاری آن میتوان صورتبندیای نقادانه از بطالت بهعنوان امر روزمره ارائه کرد. به زعم او، هر زن یا مردی درونیاتی دارد و مجموعهای از بازتابها و نیاتی با خود حمل میکند که از نظر قانون نوعی وجود نامتعین، منحرف و مورد سوءظن تلقی میشود. بلانشو میگوید مظنونبودن از مجرمبودن خطرناکتر است. مظنون حضور زودگذری است که مجال بازشناسی نمیدهد و از آنجا که هنوز مجرم نیست (جرمش قانونا اثبات نشده)، میتواند درصدد مداخله در وضعیت برآید و خود دولت را تحت اتهام قرار دهد. از این نظر، بطالت هرروزه به مثابه امر مورد سوءظن، همواره از حکم قاطع قانون میگریزد و خود به نظم مستقر مظنون است. به این ترتیب یادآور میشود که آن کل را نمایندگی نمیکند، بلکه یک اراده بهخصوص خاموش است که تنها نمود امر کلی را غصب کرده است. میتوان گفت این لاقیدی روزمره بهمثابه شیوهای نامتعین از وجود با گشودهماندن به روی تاریخ و زندگی سیاسی باید تا آنجا ادامه یابد که بار دیگر لحظههای انقلاب فرا رسد؛ لحظههایی که وجود مطلقا عمومی میشود. شاید زمانهایی که شکستهای سیاسی رخ میدهد و امیدهای جمعی به محاق میرود، دوره بطالتهای فردی فرا میرسد. نمیتوان از وسوسه گفتن این نکته خلاصی یافت که بطالت و ناامیدی در برابر امید به بازار آزاد، امید به رفع تنشهای بینالمللی بین دولتها، امید به سرمایهگذاریهای خارجی و خروارها امید دیگری از این دست، واجد سویهای رهاییبخش است، چراکه به قول آگامبن هر تفکر رادیکالی، در منتهاالیه وضعیت ناامیدی قرار دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.