دلالان برای هر برند ورزشی یک پروژه تعریف میکنند
بنفشه بینش: هرچند به گفته او آنقدر که آقازادهها در رانتجویی نقش دارند برندهای ورزشی نقش ندارند، اما امیررضا واعظیآشتیانی، مدیرعامل پیشین باشگاه آبیها، نیز بهخوبی میداند یک برند ورزشی بهویژه اگر پای فوتبالیها هم بهمیان بیاید، چگونه بهعنوان واسط در گفتوگوهای رانتجویانه مورد بهرهبرداری قرار میگیرند. با اینکه او معتقد است «منصفانه نیست با یک چوب همه را برانیم»، میگوید: «اصولا این دسته از ورزشکاران خودشان از بضاعت بیزینسی برخوردار نیستند و افراد دیگری آنها را پشت پرده حمایت و از شرایط رانت آنها استفاده میکنند. گاهی این ورزشکاران مبلغی را از تاجر موردنظر میگیرند و دراینمیان، فقط از رانت این افراد استفاده میشود و سهمی از کالای وارداتی و صادراتی به این افراد نمیرسد». این کارشناس اقتصاد ورزش با اشاره به رانت دوطرفه قهرمانان و کارگزاران، میافزاید: «اگر شمارش کنیم ورزشکاران بهخصوص فوتبالیستها از چه رانتهایی برخوردار شدهاند، به نتایج خاصی خواهیم رسید. شخصا با این مجموعه آشنا هستم و شاهد هستیم نهتنها ورزشکاران، بلکه مدیران و مربیانشان از رانت برخوردار شدهاند، مثلا فردی در جایی پرونده دارد و از طریق افراد مشهور اعمال نفوذ میشود. این روزها میبینید برخی از افرادی که در قوه قضائیه مشغول بهکارند، خیلی مایل هستند در کمیتههای انضباطی باشگاهها و فدراسیون فوتبال حضور داشته باشند و رایگان هم کار میکنند... . خطابم اینجا به مسئولان قوه قضائیه است که این اتفاقات ایجاد رانت میکند و یکسری ارتباطات ناسالم رقم میخورد... . در هر صورت، وقتی مدیری ناکارآمد، یک قاضی یا دادیار و بازپرس را عضو کمیته انضباطی باشگاه میکند، مطمئنا در قبال این کار که افتخاری برای عضو کمیته انضباطی نیز محسوب میشود، از رانت این افراد در مجموعه قضایی استفاده میشود و این افراد در گیرودارهای اداریشان از این ارتباطات استفاده میکنند...».
یک فرد اگر از شهرت خاصی برخوردار باشد، میتواند از رانت استفاده کند یا نه؟ این رانت چه نوع رانتی میتواند باشد؟ اصولا در کشورهای جهانسوم این واقعیت وجود دارد که به دلیل محدودبودن ظرفیت فکری برخی مسئولان کشورها، برخی قهرمانان به برند تبدیل شده و بُعد ملی و بینالمللی پیدا میکنند و به این دلیل فضای رانت بهراحتی در عرصههای سیاسی و اقتصادی فراهم میشود، چه از سوی قهرمان موردنظر چه از سوی مسئولانی که این اختیارات را دارند. بیشتر این اتفاقات را اصولا در کشورهای جهانسوم دیدهایم البته به این معنا نیست که در کشورهای توسعهیافته این اتفاقات رخ نداده باشد، اما بهندرت اتفاق میافتد، چون در این کشورها رویهها و راهکارها نظاممند و براساس قانوناند و تنها اتفاق این است که احترام بیشتری به قهرمانان گذاشته میشود. اما در کشورهای جهان سوم مانند ایران، شاهد هستیم حتی مسئولان اجرائی آن کشور خودشان را مدیون و بدهکار ورزشکار احساس میکنند و میخواهند کاری یا رانتی در بعد اقتصادی برای او انجام دهند. مثلا گاهی یک قهرمان به واسطه شهرتش یک مسئول شهری را مغمون کرده و میتواند ساختوساز را در یک جای خاص انجام دهد یا از تسهیلات واردات یا صادرات یکسری کالا به واسطه موقعیت خود استفاده کند. البته این رانت دوطرفه است؛ از طرف کارگزاران و قهرمان. البته به اعتقاد من، عموما این دسته ورزشکاران را افراد متمول و کسانی که در بازار کسبوکار هستند، راهنمایی میکنند چون شاید خودشان این بلوغ را نداشته باشند که وارد این عرصه شوند. در بعد سیاسی هم شاهد هستیم ورزشکار، هنرمند یا خواننده بهواسطه شهرتش وارد مجلس و شورای شهر میشود. این اتفاق در کشورهای جهانسوم یا درحالتوسعه میافتد چون در دنیا جایگاه افراد تعریف شده است و از لحاظ فرهنگی مردم موضوعات را با هم خلط نمیکنند. مثلا اگر قرار بود در آمریکا رئیسجمهور انتخاب شود بنابر این قاعدهای که در ایران حکمفرماست، مایکل جکسون باید بیشترین رأی را میآورد. اگر بهطور استثنا ریگان رئیسجمهور آمریکا میشود، به این دلیل است که از گذشته برای این سمت تربیت شده بود و در دنیا نادر اتفاق میافتد ژاک شیراک شهردار، رئیسجمهور فرانسه و احمدینژاد شهردار، رئیسجمهور ایران شود. اینها رویه نیست. در کل بحث رانت دوسویه است؛ هم از طریق ورزشکاری که نامی شده و هم خودباختگی برخی مسئولان که فکر میکنند اگر با فلان فرد عکس داشته باشند، موقعیت بهتری خواهند داشت! اخیرا وزیری عکسی با یکی از ورزشکاران گرفته و در سایت خود گذاشته است. البته منظورم این نیست که این اقدام نادرستی است اما بحث اینجاست که به ذهن مردم و کارشناسان متبادر میشود که شاید این ورزشکار از رانت برخوردار شود و شاید آن وزیر رانت را فراهم کند. امکان دارد برای یک هنرمند هم این اتفاق بیفتد. اگر شاهد چنین صحنههایی در عرصههای سیاسی و اقتصادی هستیم، نشاندهنده این است که جایگاهها برای افراد در کشور تعریف نشده و حریمها مشخص نیست و هرکسی با سلیقه خود با این موضوع برخورد میکند. کدام ورزش بیشترین بهره را از چنین رانتهایی گرفته؟ اگر شمارش کنیم ورزشکاران بهویژه فوتبالیستها از چه رانتهایی برخوردار شدهاند، به نتایج خاصی خواهیم رسید. شخصا با این مجموعه آشنا هستم و شاهد هستیم نهتنها ورزشکاران، بلکه مدیران و مربیانشان از رانت برخوردار شدهاند. مثلا یک فرد در جایی پرونده دارد و از طریق افراد مشهور اعمال نفوذ میشود. این روزها میبینید برخی از افرادی که در قوه قضائیه مشغول به کارند، خیلی مایل هستند در کمیتههای انضباطی باشگاهها و فدراسیون فوتبال حضور داشته باشند و رایگان هم کار میکنند. مگر میشود کسی در یک محیط از وقت اضافه خودش بهعنوان عضو کمیته انضباطی کار کند اما بهصورت مجانی؟ اتفاقا خطابم اینجا به مسئولان قوه قضائیه است که این اتفاقات ایجاد رانت میکند و یکسری ارتباطات ناسالم رقم میخورد. اینطور نیست که بگوییم همهچیز گلوبلبل است. در هر صورت، وقتی مدیری ناکارآمد یک قاضی یا دادیار و بازپرس را عضو کمیته انضباطی باشگاه میکند، مطمئنا در قبال این کار که افتخاری برای عضو کمیته انضباطی نیز محسوب میشود، از رانت این افراد در مجموعه قضائی استفاده میشود و این افراد در گیرودارهای اداریشان از این ارتباطات استفاده میکنند. در کشورهای توسعهیافته که ورزش حرفهای دارند و مدیران باشگاهها افراد بزرگی هستند، نمیتوانند از رانت استفاده کنند چون قوانین کشورشان بهندرت این اجازه را میدهد. مثلا در رسانهها آمده بود آقای مسی که در دنیا شناخته شده و دستمزد بالایی هم دارد، متهم میشود مالیاتش را با تأخیر پرداخته است بگذریم که در ایران فرار مالیاتی جزء افتخارات ماست. در کشورهای توسعهیافته انضباط و مقررات حاکم است و اگر هم کسی بخواهد این کار را انجام دهد، نمیتواند و اگر هم انجام دهد، مجازات سنگینی خواهد داشت و اگر با تأخیر مالیاتش را پرداخت کند، با جریمه روبهرو خواهد شد. بیشترین رانتی که ورزشکاران و سرمربیان از آن استفاده میکنند، رانت اطلاعاتی است؟ ذهنتان را به سمت رانت اطلاعاتی نبرید. رانتها منافع شخصی است؛ منافعی که به رفع منفعت زودگذر منجر شود. مثلا مربیای را سراغ داریم که در مقطعی که یک باشگاه هیأتمدیره سیاسی داشت از رانت استفاده کرد و در یک منطقه زمین خوبی را گرفت و بهعنوان زمین کشاورزی آن را به باغ تبدیل کرد و فروخت. یکی از هواداران تیمی که قهرمان شده بود، قطعه زمینی را به قصد اهدا به باشگاه به نام مربی آن باشگاه میکند و مدیر این زمینها را برای خودش میفروشد. یا یک ورزشکار خودرویی را که به کشور وارد نشده وارد میکند و با قیمت بالاتر به فروش میرساند، بدون اینکه استانداردها رعایت و در نظر گرفته شود این خودرو قابلیت تعمیر در داخل را دارد یا نه. این افراد در بخش واردات و صادرات کالا هم ورود کردهاند. آیا این ورزشکاران خود دانشی در زمینه فعالیتهای اقتصادی دارند؟ اصولا این دسته از ورزشکاران خودشان از بضاعت بیزینسی برخوردار نیستند و افراد دیگری آنها را پشتپرده حمایت و از شرایط رانت آنها استفاده میکنند. گاهی این ورزشکاران مبلغی را از تاجر موردنظر میگیرند و در این میان، فقط از رانت این افراد استفاده میشود و سهمی از کالای وارداتی و صادراتی به این افراد نمیرسد. مثلا یک ساختمان که بنا بوده 10 طبقه ساخته شود 13 طبقه شده و از نام ورزشکار یا هنرمند بهعنوان کارچاقکن برای آن استفاده میشود. در هر حال، در هر صنف کسانی هستند که از موقعیت خود سوءاستفاده میکنند، اما ورزشکاران به دلیل اینکه بیشتر شناختهشده هستند، بیشتر جلب توجه میکنند. این رانتها ریزودرشت دارد. در کار چای، برنج، گندم، گوشت همه این اتفاقات رخ میدهد. در این میان، میتوانیم از برخی مسئولان بیظرفیت به نام مقصر نام ببریم. یک قهرمان که برند ملی میشود قابل احترام است، ولی دلیلی ندارد این احترام منجر به ایجاد رانت و سوءاستفاده شود. البته هنوز داریم کسانی که ورزشکار قدیمی بوده و هنوز نقش واسطه را در یکسری مسائل اجتماعی و اقتصادی ایفا میکنند، اما به هر صورت، وقتی از عدالت و حقوق مردم بحث میکنیم، به این معناست که این حقوق نباید فقط برای برخی افراد در نظر گرفته شود. اگر رانت است باید برای همه مردم باشد. اشاره کردید افراد دیگری پشتپرده، از این افراد حمایت میکنند. این اتفاق باعث میشود این ورزشکاران به تراستهای قدرت تبدیل شوند؟ به ندرت ورزشکاری در ایران داریم که برند بیزینسمن شده که بد هم نیست، اما اینکه فکر کنید همه این افراد هدفمند وارد میشوند، اینطور نیست و از پشتپرده حمایت میشوند. البته شاید از طریق حمایت و رانتی که دریافت میکنند در آینده به کار تجاری علاقهمند شوند و بخواهند کارهای دیگر را به این راحتی انجام دهند. چند وقت پیش آقای جهانگیری اشاره کردند یک فرد 900 حساب بانکی داشته. این یک مورد خاص است اما آیا چنین افرادی در بین ورزشکاران هم وجود دارند؟ چندی پیش رئیس کل بانک مرکزی این بحث را مطرح کرده بود که 30 میلیون حساب تکراری در نظام بانکی وجود دارد. این نشان از یک دولت خاص نیست. هرکسی میتواند این کار را انجام دهد. سیستم بانکی ما مشکل دارد که سههزار میلیارد تومان در آن اختلاس میشود. این نشان میدهد نظام بانکی ما تحول پیدا نکرده و بهروز نشده است. این اتفاقات فقط در کشورهای جهانسوم دیده میشود. هرکسی میتواند در هر شعبه بانک، فضایی را ایجاد و این کار را انجام دهد. 30 میلیون حساب بانکی تکراری فقط مختص ورزشکاران که نیست، بلکه افرادی که خلاقیتشان به سمت تخلف است راهکارهای لازم را پیشبینی کردهاند. ممکن است یک دکتر هم این کار را انجام دهد و در یک بانک چندین حساب داشته باشد. نباید تصور کنید حساب بانکی ایجادکردن در نظام بانکی که هیچ نظم و انضباط و سیستم بهروزی ندارد، اتفاق نمیافتد. نمیتوانیم بگوییم در بین این افراد مهندس و ورزشکار و پزشک است یا نه. میتواند باشد یا نباشد. اما بحث من این است کسانی که دستی در بازار اقتصادی کشور دارند، نقش دارند. اشاره کردید ورزشکاران معمولا به بازار آشنایی ندارند. چطور عرضه و تقاضا در بازار از این طریق بههم میریزد؟ مثالی عرض میکنم. وقتی برنج بیرویه وارد کشور میشود یکی از عوارض این است که برنج داخلی با مشکل فروش مواجه میشود یا بعد از مدتی بگویند برنجهای وارداتی سرطانزاست. امکان دارد در این قضیه ورزشکار تاجری باشد که کسی که او را ساپورت میکند برنج هم وارد کرده باشد. حالا میتواند کالاهای مختلف دیگر باشد. نمیتوان مشخص کرد یک ورزشکار در این کار چقدر سهم داشته است. اعتقادم این است این دسته از ورزشکاران توسط افراد خاصی از صنوف انتخاب میشوند و از شهرتشان استفاده میشود. مثلا بگویند میخواهیم فولاد یا سوآپ نفت وارد کنیم و درصدی به شما میدهیم. برای گروههای دیگر هم این امکان وجود دارد. حتی مدیران و مربیان باشگاهها که پول باشگاهها را ضایع کرده و برای خودشان وجهه کاذب کسب کردهاند، در این راستا ورود کنند. اینکه روی یک برند و ورزشکاران تمرکز کنیم، بیانصافی است. در ورزش هم فقط ورزشکاران نیستند و مربیان و مدیرانی هستند که از موقعیت خود سوءاستفاده میکنند. کدامیک از رشتههای ورزشی بیشتر در این امر دخیل هستند؟ مدنظر ما کسانی هستند که مردم عادی در خیابان میشناسند. شاید در یک رشته ورزشی قهرمان آسیا یا جهان هم داشته باشیم اما مردم عادی در خیابان او را نمیشناسند اما برخی رشتهها توسط مردم بهراحتی قابل تشخیص هستند. میتواند در بسکتبال، والیبال، فوتبال باشد. بعضی قهرمانها هم هستند اصلا اعتنایی به این مسائل ندارند و برای خودشان شأنی قائل هستند و زندگی روزمره خود را دارند. ورزشکاری که مسبب رانت میشود ممکن است در هر رشتهای باشد، اما این واقعیتی انکارناپذیر است که فوتبالیستها بیشتر شناختهشده هستند. افرادی که پشتپرده این اتفاقات هستند، در اقتصاد با نامی خاص خطاب قرار داده میشوند؟ میتوانند نامی داشته باشند. یک دسته از این افراد دلال و مخل بازار هستند. متأسفانه این روزها نام دلال بازاری را اقتصادی میگویند. حتی وزارت ورزش هم برای استقلال و پرسپولیس میگوید ما از افراد اقتصادی در هیأتمدیره استفاده کردهایم. متولیان ورزش هم فرق فرد بازاری را با کسی که مسائل اقتصادی را تحلیل میکند، نمیدانند! این امر باعث میشود تفاوتی میان کسانی که واسطهگری و دلالی میکنند با کسانی که تحلیلگر هستند، قائل نشویم. متأسفانه کسانی که این ورزشکاران را حمایت میکنند، دلالان نوظهوری هستند که در پشتپرده رانت ورزشکاران قرار میگیرند و شاید در آینده به قدرت برسند. این دسته افراد اصولا سعی میکنند در یکسری شرایط خاص از رانت یک برند ورزشکار استفاده کنند نه همیشه. به هر حال، یکسری اتفاقات را پیشبینی و شاید برای هر برند یک پروژه تعریف میکنند. یکی برای سوآپ نفت، یکی صادرات و واردات فولاد. بستگی به درجه قدرت رانت و شهرت ورزشکار دارد که چه گزینهای انتخاب شود. بهنظرم در این قضایا خیلی حسابشده وارد میشوند. این رانتجویان در کدام بخشها بیشتر ورود کردهاند؟ در بحثهای شهری و گرفتن تراکم بیشتر میتواند رخ داده باشد؛ واردات خودرو، اهدای زمین به یکسری باشگاهها که البته فرصتطلبی مدیران بوده است. مواردی که عرض کردم در اقتصاد کلان کشور رقمی نبوده و تأثیرگذار نبوده است. فرض کنید گوشت، برنج و چای به کشور وارد میشود شاید رانتی که ایجاد شده یک یا دو درصد از صد درصد باشد و اینکه فکر کنید تزلزلی در اقتصاد محصول موردنظر ایجاد کند اینطور نبوده، اما خردخرد در کنار هم تبدیل به کلان میشوند. بحث این است آیا از برند ورزشکار سوءاستفاده میشود یا خیر. بله. به جز ورزشکار، مربی و مدیرعامل و صنوف دیگر هم در این زمینه دخیل هستند اما اشکال این است که متولیان تصمیمگیری در بخشهای مختلف کشور این فضا را ایجاد میکنند. به این دلیل که فکر میکنند عکسداشتن یا نشست و برخاست با یک برند، میتواند برایشان افتخار باشد. آیا این قابلیت وجود دارد این رانتهای خرد به کلان تبدیل شوند؟ قطرهقطره جمع شود وانگهی دریا شود. بههرحال، این قابلیت اینطور ایجاد میشود که اگر خردها کنار هم جمع شوند، میتوانند تأثیرگذار باشند. اگر بنا باشد به خردها توجه کنیم اثر مخرب خواهد داشت. فرض کنید گفته میشود سالانه 70 هزار خودرو وارد کشور میشود و پنج میلیارد دلار هزینه دارد. اما ممکن است یک ورزشکار به واسطه رانتش خودرویی وارد کند که 1/5 میلیون دلار هزینه داشته باشد. درست است در مقایسه با پنج میلیارد دلار رقمی نیست، اما رقم قابلتوجهی برای یک دستگاه اتومبیل است چون اتومبیلهای دیگر از 200 و 500 میلیون تومان است، اما آن عدد شاخص است. در بحث واردات این اتفاقات زیاد رخ میدهد. در بازار برنج که خلل وارد شده و ثبت سفارشها ادامه دارد، ردپایی از گروههای ورزشی دیده شده است؟ جایی که ثبت سفارش میشود باید دید به نام چه کسانی است. البته همیشه اینطور نیست یک اتفاق به نام ورزشکار باشد. از ورزشکار بهعنوان یک واسطه برای پذیرش موضوع استفاده میکنند. شاید در تمام ثبت سفارشها، نامی از یک ورزشکار پیدا نکنید و نام همان فرد اصلی باشد و صرفا در مذاکرات ایفای نقش کرده باشد. آنقدر که آقازادهها در رانتجویی نقش دارند، برندهای ورزشی نقش ندارند. شاید انگشتشمار کسانی باشند که جدای از برند ورزشیشان، تحصیلکرده باشند و وارد کار بیزینس شوند. منصفانه نیست با یک چوب همه را برانیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.