|

زدنِ اصلاحات و هاشمی

احمد غلامی . سردبیر

دولت هاشمی، نتوانست دولت همگرایی شود و بیش از آنکه به سوی همگرایی برود، به تعارض‌ها دامن زد. تعارض‌هایی که موجب تکثر نیروهای سیاسی شد و از دل آن تعارض و تکثرِ ناخواسته، دولت اصلاحات سربرآورد. دولت اصلاحات آمده بود تا تکثرهای ناخواسته را مدیریت کند و از دل تعارض‌های به‌وجود‌آمده اقتصادی و فرهنگی، مدلی از توسعه سیاسی را بسط دهد و به رؤیای خویش که آزادی حداکثری احزاب و گروه‌ها بود، تحقق بخشد. اما این رؤیاها ناممکن به نظر می‌رسیدند، زیرا تکثر موجود، تکثری بالیده از پذیرش تنوع افکار نبود، بلکه تکثری از سر ناچاری و کشمکش و تعارض‌ها بود. شاید به‌همین‌دلیل دولت اصلاحات نمی‌توانست این تعارضات را به تکثر تبدیل کند. گروه‌های آسیب‌دیده از دولت هاشمی احساس می‌کردند اصلاح‌طلبان می‌خواهند آنها را سرپایی پانسمان کنند و دردهای دولت هاشمی را با مسکّن‌های قوی آرام کنند تا در فرصت به‌دست‌آمده، توسعه سیاسی را گسترش داده، گروه‌ها و طیف‌های اصولگرا و تندرو را در فضای دموکراتیک سیاسی کشور استحاله دهند و آنها را خنثی و کم‌رنگ کنند. نگاه سیاسی خاتمی، آن‌قدر صادقانه بود که گاه ناممکن به نظر می‌رسید. او نمی‌خواست باور کند که تعارضات به‌جامانده تعارضاتی اقتصادی و جنگ بر سر منافع است. اصولگرایان و راست‌گرایان سنتی، رئیس دولت اصلاحات را آرام و باوقار می‌یافتند از این‌رو او را خطر بزرگی می‌دیدند که پس از تعارضات اقتصادی حاصل از دولت هاشمی، دولت بعدی را مسبب شکاف‌های فرهنگی و پلورالیسم سیاسی به‌شمار می‌آوردند. راست سنتی بر این باور بود که اصلاح‌طلبان در ارکان آنها رخنه کرده‌اند و انسجام آنها را به بحران کشانده‌اند. بنابراین درگیری راست با اصلاحات بدیهی بود. از منظر آنها اگر هاشمی میوه درخت‌شان را چیده بود، دولت اصلاحات می‌خواست ریشه آنها را بزند و خلاص. به‌زعم «هابسبام»، مورخ معاصر، دوران سلطنت لویی شانزدهم بهترین موقع برای وقوع انقلاب فرانسه بود. دست ‌بر قضا در دولت‌های آرام و لیبرال است که اقتدارگرایان می‌توانند به ارکان مدیریت بازگردند. به همین جهت، اصولگرایان در قدرت کامیاب شدند و در کمال ناباوری توانستند از دل دولت اصلاحات با آرایشی انقلاب‌گونه ظهور کنند. از آنجا که معمولا هر دولتی با انتقاد از دولت قبلی خود بر سر کار می‌آید، انتظار می‌رفت که اصولگرایان نیز چنین رفتاری را پیش بگیرند. ولی آنها جامعه را با دولت قبل، دوقطبی نکردند و عملا دوقطبی اصولگرایان و اصلاح‌طلبان به وجود نیامد. بهترین تاکتیک اصولگرایان این بود که جامعه را در نسبت با دولت هاشمی قطب‌بندی کردند. آنها می‌دانستند که دوقطبی اصولگرایی-اصلاح‌طلبی به‌نفع‌شان تمام نمی‌شود. پس پای هاشمی را وسط کشیدند و دوقطبی هاشمی- احمدی‌نژاد را شکل دادند. آنها با این کار، هم از دولت هاشمی انتقام می‌گرفتند و هم اصلاح‌طلبان را دور می‌زدند. اینک به‌راحتی می‌توان حدس زد که چرا اصولگرایان در سوم تیرماه 1384، در پوست خود نمی‌گنجیدند. تصور آنها این بود که در یک انتخابات، هم پشت هاشمی را به خاک مالیده‌اند و هم اصلاحات را منزوی کرده‌اند. اما این پیروزی‌ها ماهیتی استراتژیک نداشت و دیری نگذشت که به شکستی تلخ تبدیل شد. دولت اصلاحات همان‌قدر که در بسط افکار عمومی، آزادی تشکل‌ها و نهادهای مدنی موفق بود، در جلوگیری از تضادهای ناشی از دولت‌های لیبرالی ناکام ماند. دولت اصلاحات، همدلانه می‌خواست، با تبدیل «تعارض» به «تکثر»، بحران‌هایش را مدیریت کند. تحقق این نگاه آرمانی تا امروز هم در عرصه سیاست داخلی ایران به رؤیا شبیه‌تر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.