مرگ و سیاست رمزهای نهفته تختی
سجاد فیروزی: پنجم شهریورماه 1309 پسری در محله «خانیآباد» تهران به دنیا آمد، پسری که کمتر کسی فکر میکرد روزی باعث غرور و افتخار یک ملت شود. غلامرضا تختی بعدها پارا فراتر گذاشت و نشان داد یک ورزشکار چگونه میتواند از مرزهای ورزش عبور کند و به قهرمان به معنای واقعی تبدیل شود. درباره سجایای اخلاقی تختی، افتادگی، مهربانی، مردمداریاش و اقداماتش در زلزله بوئینزهرای 1341 دهههاست که نوشته شده. قهرمان المپیک 1956 ملبورن که خود فرزند فقر و مشقت بود با منشاش به درجهای از محبوبیت رسید که گفته میشود هنگام اعلام خبر مرگ او هفت نفر در سراسر ایران خودکشی کردند. بیشک جایگاه اجتماعی تختی بزرگ، او را از یک «ابرورزشکار» به یک «ابرانسان» تبدیل کرد؛ ابر انسانی با زندگی و مرگ رمزآلود.زندگی تختی فارغ از دایره تشک کشتی، ابعادی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی داشت که هرکدام در نوع خود پیچیدهتر از دیگری است؛ مرگ او هم رمزآلودهتر از زندگیاش از آب درآمد. با این حال چه در زندگی و چه در مرگش که گفته شد به خاطر فشارهای سیاسی یا کشته شده یا مجبور به خودکشی، یک کلمه است که ذهنها را درگیر میکند: سیاست.چهرهبودن غلامرضا تختی در دهه 30 برکسی پوشیده نبود؛ او سرزبانها افتاده بود و برای هر صنفی همراهیکردنش اهمیت داشت؛ سیاست هم مثل همیشه از این قضیه مستثنی نبود. طیفهای سیاسی در آن زمان در پی آن بودند تا تختی «منزوی» را به نفع حزب خود مصادره کنند. مسعود حجازی در کتاب «رویدادها و داوری» که در سال 75 منتشر شد، از آغاز فعالیتهای تختی در سال 1330 مینویسد:«تختی ابتدا در حزب زحمتکشان ملت ایران به رهبری ملکی و بقائی عضو بود و پس از انشعاب ملکی و خُنجی از بقائی به حزب نیروی سوم پیوست. در جریان اختلاف میان محمدعلی خنجی و خلیل ملکی، او پس از شنیدن نظرات طرفین به اتفاق اعضای سازمان ورزشکاران به دکتر خنجی و دکتر حجازی پیوست و پس از تأسیس حزب سوسیالیست به عنوان قائم مقام دبیرکل این حزب انتخاب شد. ضمنا در سازمان ورزش حزب به همراه حسن خرمشاهی (مسئول سازمان ورزش حزب) فعالیت میکرد».هرجا صحبت از گرایشهای سیاسی تختی در سالهای مختلف شده فعالیتهای او در حزب ملی بیشتر به چشم آمده. در دو کتاب مختلف این موضوع در دهههای 70 و 80 بازتاب هم داده شده است که یکی از این دو کتاب به نام «جبهه ملی ایران به روایت اسناد ساواک- بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، نشر مرکز ۱۳۷۹» مطلبی دارد که نشان میدهد غلامرضا تختی پس از کودتای ۲۸ مرداد در کمیته ورزشکاران نهضت مقاومت ملی نیز علاوه بر حزب سوسیالیست فعالیت داشت و پس از تشکیل جبهه ملی دوم در سال ۱۳۳۹ به این سازمان وارد شد و از سوی کمیته ورزشکاران به کنگره و از سوی منتخبان کنگره به شورای مرکزی جبهه ملی ایران راه یافت. البته موارد دیگری هم در این میان و بیشتر به صورت «خاطره» تعریف شده که ظاهرا دلخوری تختی از حکومت وقت و گرایشهای سیاسیاش به طیفهای نامبرده بیشتر ریشه در زمان کودکی او و مشکلاتی که دولت برای پدرش فراهم و آنها را یکی، دو روز آواره کرده، دارد. ضمن اینکه شایعه حضور ساواک در زندگی و مرگ تختی هم برگرفته از همین رفتوآمدها با جبهه ملی و عضویت در شورای مرکزی عنوان شده است. این موضوعات چنان علامت سؤال بود که بعدها فصلنامه «نگاه نو» در سال 1388 با انتشار ویژهنامهای سعی کرد شخصیت و فعالیتهای سیاسی تختی را موردکنکاش قرار دهد.
علی میرزایی، مدیر مسئول و سردبیر «نگاه نو» در مقدمه این ویژهنامه نوشت: «او کوشندهای پاکیزهکردار و هدفمند در حوزه سیاست بود، اما این جنبه از کنش اجتماعی او، بهعمد یا بهسهو، مغفول مانده و عموم از آن آگاهی چندانی ندارند». میرزایی ابراز امیدواری میکند بخشی از مقالهاش در ویژهنامه تختی «نخستین گام را برای جبران این کاستی بردارد». به اعتقاد میرزایی، تختی در جریان ملیشدن صنعت نفت به جمع هواداران محمد مصدق پیوست. او تابستان سال ۱۳۴۰ و پس از بازگشت از مسابقههای جهانی یوکوهاما برای نخستینبار به صورت علنی از عضویتش در جبهه ملی سخن گفت. یکسالوچند ماه بعد تختی 32 ساله به عضویت شورای مرکزی جبهه ملی انتخاب میشود. از آن پس فعالیتهای سیاسی و اجتماعی قهرمانی که تا آن زمان برنده 10 مدال طلا و نقره در مسابقههای جهانی کشتی بود، جدیتر و گستردهتر شد. محبوبیت غیرمعمول تختی در میان مردم و حمایتهای آشکار او از مصدق و ملیگرایان خشم شاه و سازمان امنیت و اطلاعات کشور، ساواک، را بهشدت برانگیخت و سرآغاز فشارهایی شد که به شکلهای مختلف تا مرگ او ادامه یافت.در ادامه این گزارش آمده غلامرضا تختی از سال ۱۳۴۲ بارها به ساواک احضار شد و از نظر مالی در مضیقه قرار گرفت. اطرافیان شاه با ناکامی از نزدیککردن او به دربار و حکومت، فشارها را افزایش دادند. تختی حتی در مواردی از ورود به ورزشگاهها منع میشد. او پس از دوری دو ساله از رقابتهای ورزشی برای چهارمینبار در بازیهای المپیک شرکت کرد و برای نخستینبار در این بازیها مدالی کسب نکرد. میرزایی با استناد به اسناد بهجامانده و گفتوگوهایی که با برخی از دستاندرکاران ورزش در آن دوران انجام داده، از بدرفتاریها و محدودیتهایی مینویسد که نسبت به تختی اعمال میشد. ظاهرا حکومت میل داشت تختی بدون تمرین و آمادگی جسمی و روحی در میدان حاضر شود و با شکستخوردن، محبوبیتش میان مردم را از دست بدهد. از سوی دیگر مردم نیز خواهان شرکت او در مسابقههای جهانی بودند. در چنین شرایطی تختی سال ۱۳۴۵ نیز در بازیهای جهانی شرکت کرد و بار دیگر دست خالی به ایران بازگشت. برخلاف تصور و انتظار طرفداران شاه، محبوبیت تختی پس از دو ناکامی او نهتنها کمتر نشد که افزایش نیز یافت. یک سال بعد جسد بیجان غلامرضا تختی در اتاق شماره ۲۳ هتل آتلانتیک پیدا شد و میلیونها ایرانی را به بهت و سوگواری کشاند.چگونگی مرگ تختی در هفدهم دیماه سال ۱۳۴۶ تا امروز همچنان مبهم مانده است. اخبار رسمیای که همان شب منتشر شد، از خودکشی او حکایت دارد. این روایتی است که بسیاری از مردم باور نمیکنند و نمیپسندند. جلال آلاحمد در مقالهای که در سال ۱۳۴۷ منتشر کرد و بخشی از آن در نگاه نو نقل شده، با اشاره به مراسم سوگواری تختی مینویسد: «از آنهمه جماعت هیچکس، حتی برای یک لحظه، به احتمال خودکشی فکر نمیکرد». عدهای معتقدند، تختی اگر خودکشی هم کرده باشد، مسئولیت آن با حکومت شاه است که با فشارها و تنگناهایی که برایش به وجود آورد او را به این سمت سوق داد.بابک تختی، تنها فرزند این قهرمان ملی، که درباره مرگ پدرش تحقیقاتی کرده، میگوید در مورد درستی هیچیک از دو احتمال به نتیجهای قطعی نرسیده است. تکذیب سیاسیبودن از سوی اهالی کشتی بااینحال زندگی سیاسی تختی هم درست مثل مرگش هنوز یک علامت سؤال بزرگ دارد؛ با وجود این نوشتهها و گفتهها که بیشتر حاصل خاطراتی است که نقل شده، هنوز هم افرادی در صنف او و مربوط به دوره او هستند که تختی را اصلا اهل سیاست نمیدانند؛ ابراهیم سیفپور یکی از همدورههای او است که از شنیدن اینکه تختی فعالیت سیاسی داشته است، تعجب میکند: «فعالیت سیاسی؟ من که چیزی ندیدم. تمام مواردی که از تختی در ذهن دارم، همان روایتهای ورزشی بیشمار است. تختی اهل سیاست نبود». پرویز ژافره، خبرنگار سابق مجله کیهان ورزشی، هم که در آن زمان رویدادهای روز را دنبال کرده، به «شرق» میگوید: «تختی شخصیت پیچیدهای داشت ولی موردی که میتوانم آن را با فراغبال بگویم این است که او آدم سیاسیای نبود. بالاخره آدمی که اهل سیاست باشد باید از امکانات رسانهای روز استفاده کند ولی تختی نه به تلویزیون میرفت، نه با رادیو کاری داشت و نه حتی با روزنامه یا مجلهای صحبت میکرد». انزوای تختی و پیچیدگی شخصیت او مواردی هستند که همدورههای تختی بر سر آن اتفاقنظر دارند. ژافره در اینباره میگوید: «دوست صمیمی زیاد نداشت. در ورزشیها با حسن عرب صمیمی بود و خارج از ورزش هم با دوستش امیر، لحظات زیادی را سپری میکرد». اینکه تختی تمایل زیادی به گسترش دایره دوستانش نداشته، در تضاد با فعالیتهای گسترده سیاسیای است که در ابتدا به آن اشاره شده است. پرویز ژافره بااینحال از مردمیبودن تختی حرف میزد: «سیاست نه ولی تا دلتان بخواهد آدم خیری بود. همیشه برای مردم گرفتار، دستش را در جیب میکرد؛ بالاخره مردم از او هم توقع داشتند ولی تختی آنقدر مردمی بود که هیچوقت یک فرد عادی حس نمیکرد بین او و این ورزشکار فاصلهای به وجود آمده است». اما این انزوایی که این مرد پیچیده داشته، باز هم بارزترین نکتهای است که از آن یاد میشود: «تختی زیاد با کسی حرف نمیزد و آدم توداری بود. کلا عالم جداگانهای برای خودش داشت. حتی صحبتهایی که در کیهان ورزشی، بزرگترین رسانه ورزشی آنموقع، هم از تختی چاپ میشد، در قالب مصاحبه نبود؛ بیشتر نقلقولهایی بود که سردبیر وقت از تختی ذکر میکرد و بازتاب داده میشد». عبدالله موحد، یکی دیگر از همدورههای تختی، هم سیاسیبودن غلامرضا را شدیدا تکذیب میکند. او هم به « شرق» در اینباره گفت: «تختي را تا جايي که من شناختم و مدتها در اردوها با او شطرنج بازي کردم، آدم سياسياي نبود و براي خودم دلايلي دارم. من و آقاي تختي در اردوهاي مختلف ساعتها با هم شطرنج بازي ميکرديم، من از او کوچکتر بودم و محصل، اگر او آدم سياسياي بود، من پتانسيل خوبي داشتم تا روي من کار کند و من را به سمت گروه موردعلاقه خود بکشد، چون آدمهاي سياسي دوست دارند، عقايد خودشان را به ديگران بگويند و آنها را به حزب و دسته خود وارد کنند، اما آقاي تختي هيچگاه اين کار را انجام نداد. به نظرم اگر هم عضو گروهي شده بود، او را به آن سمت کشيده بودند و بهتر بگويم بهزور او را بردند و تختي رويش نميشد به آنها بگويد که نميخواهد کار سياسي انجام دهد. تختي انسان آزادهاي بود و هر کاري که انجام ميداد براي مردم کشورش بود، نه بهخاطر حزب خاصي».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.