|

دیپلماسی نفتی در دوران تحریم و پساتحریم

امیرحسین زمانی‌نیا-معاون وزیر نفت در امور بین‌الملل و بازرگانی

انرژی و به طور مشخص نفت و گاز یكی از مؤلفه‌های تأثیرگذار در تولید ثروت و قدرت یك كشور، در جهان كنونی به‌شمار می‌رود، درنتیجه مقوله امنیت انرژی از مؤلفه‌های مهمی است که در اكثر اجلاس‌های جهانی و بین‌المللی به آن توجه می‌شود و جزء مهم‌ترین چالش‌هایی است كه هر كشوری در صحنه بین‌المللی آن را تجربه می‌كند و به نظر می‌رسد در دهه‌های آتی گستره بیشتری نیز خواهد یافت. محدودیت منابع انرژی‌های فسیلی(تجدیدناپذیر) از یك‌سو و افزایش وابستگی کشورها به انرژی از سوی دیگر این روند را تشدید كرده و تاكنون منجر به بروز تعارضات بین‌المللی فراوانی شده است. وجود چنین مزیتی برای كشورهای تولیدكننده، باعث تقویت قدرت ملی می‌شود و در صورت به‌كارگیری درست، عامل مهمی در تقویت امنیت ملی آن كشور خواهد بود.جمهوری اسلامی ایران با 15 کشور همسایه است که 12 کشور از آنها منابع نفت و گاز دارند. ایران با داشتن هزار و 880 کیلومتر مرز آبی از طریق دریای عمان و خلیج فارس، با آب‌های آزاد دنیا در ارتباط است. امتیازی که بسیاری از کشورهای تولیدکننده نفت و گاز همسایه، از آن بی‌بهره‌اند و برای صادرات و فروش نفت و گاز خود، به‌شدت نیازمند آن هستند. این موقعیت ممتاز، اهمیت ژئواکونومیکی و ژئوپلیتیکی ویژه‌ای را در صحنه بین‌المللی برای ایران ایجاد می‌کند تا با به‌كارگیری یك دیپلماسی فعال در حوزه انرژی یكی از بازیگران اصلی در صحنه بین‌الملل باشد. ازاین‌رو است كه وزارت نفت ج.ا.ایران به شکل ویژه‌ای به تقویت ابزارهای دیپلماسی انرژی به‌منظور ارتقای منافع ملی، به‌ویژه از ابتدای روی‌كارآمدن دولت تدبیر و امید، روی آورده است. معاونت امور بین‌الملل و بازرگانی وزارت نفت با بهره‌گیری از مدیران و كارشناسان متعهد و متخصص خود از ابتدای دولت تدبیر و امید، همسو با اهداف و سیاست‌های كلان صنعت نفت و در چارچوب دیپلماسی فعال وزارت نفت، به منظور مقابله با تحریم‌های نفتی و ارزیابی روند تحولات بین‌المللی و رفع آنها، برنامه‌ریزی گسترده‌ای کرده است و گام‌های مؤثری در زمینه‌سازی برای فعالیت صنعت نفت در دوران پساتحریم برداشته است. فعال‌کردن تیم‌های کارشناسی شناسایی و بررسی تحریم‌های نفتی در سطوح مختلف و تدوین «بسته پیشنهادی جامع رفع تحریم‌های هسته‌ای» از اقداماتی است كه ضمن ارائه به مقامات عالی‌رتبه كشور و تیم مذاكره‌كننده هسته‌ای، نقش بسزایی در كاستن از فشار بر این صنعت داشته است. این بسته با درنظرگرفتن شرایط پساتحریم صنعت نفت، تهیه فهرست كالاهای اولویت‌دار این صنعت و تجهیزات با كاربرد دوگانه را كه خرید آنها تابع مفاد و شرایط مندرج در برنامه جامع اقدام مشترك (برجام) است در دستور كار خود قرار داد و ضمن نهایی‌کردن این فهرست، تیم مذاكره‌كننده هسته‌ای را نیز در جریان آن تجهیزات به‌منظور انجام اقدامات لازم برای رفع توقیف و واردات آنها قرار داد.هم‌زمان این معاونت از طریق كانال‌های دیپلماتیك و برقراری همكاری تنگاتنگ با وزارت امور خارجه، ارتباط با هیأت‌های اقتصادی خارجی فعال در حوزه انرژی كشورهای مختلف، به‌ویژه كشورهای اروپایی مؤثر در مذاكرات هسته‌ای را دنبال کرده، برای رفع تحریم‌های ظالمانه علیه صنعت نفت، از طریق مذاكرات اقتصادی برد- برد در حوزه انرژی آنها را ترغیب به برقراری رابطه اقتصادی و رفع تحریم‌ها کرد.

حضور مستمر و مؤثر در نشست‌های بازبینی بیانیه سیاسی منشور انرژی اروپا در بروكسل و رایزنی با مقامات ارشد انرژی كشورهای اروپایی مصرف‌كننده انرژی و نیز درج سیاست‌های كلان انرژی ج.ا.ایران در بیانیه سیاسی مذكور، ازجمله مواردی بود كه این معاونت با بهره‌گیری از آن به مذاكره مستقیم با مقامات كشورهای اروپایی و در نتیجه شركت‌های مطرح اروپایی و غیراروپایی برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی و زمینه‌سازی برای همكاری در مجموعه صنعت نفت، پس از رفع تحریم‌ها پرداخته است. ازجمله موارد بسیار مهم كه معاونت امور بین‌الملل و بازرگانی وزارت نفت در راستای دستور رئیس‌جمهور و به‌منظور تقویت پیوندهای منطقه‌ای به سرانجام رساند، برگزاری كمیسیون مشترك اقتصادی با كشور روسیه و پیگیری اقدامات لازم با سایر وزارتخانه‌ها در اجرائی‌کردن یادداشت تفاهم همكاری بین دو كشور درباره فروش نفت خام و خرید كالاها و تجهیزات از روسیه بوده است كه با هدف توسعه عملیات تجاری و اقتصادی بین دو كشور انجام شد. اگرچه به‌دلیل تحریم كشور روسیه از سوی غرب، اجرای این تفاهم‌نامه با مشكلاتی مواجه شده است، اما عزم وزارت نفت برای رفع این موانع جزم است. علاوه‌برآن، در كمیسیون‌های مشترك اقتصادی ایران با كشورهایی نظیر اندونزی، آفریقای‌ جنوبی، بلاروس و ونزوئلا نیز این معاونت نقش راهبری كمیته‌های نفت و انرژی را عهده‌دار و اهداف اقتصادی كشور در حوزه انرژی را دنبال کرده است. از آنجا كه وجود چشم‌انداز، اهداف كلان و راهبردهای دیپلماسی انرژی ج.ا.ایران با هدف تبدیل كشور به مرکز مبادلات و مدیریت بازار انواع حامل‌های انرژی در منطقه، با استفاده از موقعیت سرزمینی و جغرافیای اقتصادی کشور، ازجمله مهم‌ترین ضروریات سیاست‌های اجرائی در حوزه تعاملات بین‌المللی بوده است، این معاونت تلاش کرده در دولت یازدهم با همكاری كارا و اثربخش وزارت امور خارجه، پیش‌نویس «سند راهبرد دیپلماسی انرژی كشور» را در راستای حمایت از اهداف اقتصادی، افزایش قدرت مقاومت و کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد کشور نهایی کند. با توجه به سهم ازدست‌رفته بازار نفت خام كشور در سال‌های اخیر كه عمدتا ناشی از تحریم‌های اعمال‌شده علیه صنعت نفت است، تدوین سند راهبردی تعیین انواع نفت خام‌های صادراتی ایران تحت نظارت مستقیم مدیرعامل محترم شركت ملی نفت ایران با هدف ایجاد تنوع در سبد عرضه نفت خام‌های صادراتی، ازجمله صادرات نفت خام‌های فوق سنگین به همراه ارائه راهكارهای مختلف دیگر در این معاونت بررسی شد و نتایج آن به همراه سیاست‌های اجرائی به وزیر محترم نفت و شركت ملی نفت ایران اعلام شد.یكی از مهم‌ترین راهكارها برای سرمایه‌گذاری در میادین مشترك كه به همكاری دولت‌ها نیاز دارد یكی از بهترین روش‌های برداشت نفت و گاز صیانتی از این میادین، از طریق به‌كارگیری روش‌های علمی و فنی كارا، بدون آسیب‌رساندن به مخزن مشترك از سوی هر دو طرف است.هماهنگی و مذاکره به‌منظور تأمین تجهیزات مورد نیاز صنعت نفت از شرکت‌های بزرگ چینی با استفاده از اعتبارات کوتاه‌مدت بانک‌های چین که بازپرداخت آن از وجوه ناشی از افزایش برداشت نفت خام صورت خواهد گرفت، طی مذاكرات با طرف‌های چینی و انجام هماهنگی با سایر بخش‌های زیرمجموعه و نیز مذاکرات متعدد با خریداران هندی نفت ایران و افزایش صادرات نفت خام به هند با استفاده از سازوکار تهاتر و خرید فولاد در قبال فروش نفت، ازجمله مواردی است كه از طریق به‌كارگیری دیپلماسی فعال در این بخش حاصل شده است. در این راستا، استفاده از ظرفیت‌های سازمان‌های بین‌المللی و منطقه‌ای نظیر سازمان همكاری شانگهای، اكو و... و نیز تلاش برای توسعه همکاری نفتی ایران و آذربایجان در دریای خزر می تواند اهداف تعیین‌شده در سند دیپلماسی انرژی را تأمین کند و بهبود ببخشد.پس از انجام توافق هسته‌ای، انتظار می‌رود تعاملات شركت‌های خارجی با شركت‌های تابعه وزارت نفت به شکل بی‌سابقه‌ای افزایش یابد. اینكه این تعاملات تا چه حد منجر به ارتقای سطح سرمایه‌گذاری‌ها در صنعت نفت شود، بستگی به نگاه واقع‌بینانه صنعت نفت به نیازهای خود و چگونگی سازماندهی این نیازها در دو، سه سال آینده دارد. به‌هرحال صنعت نفت ایران در دوران تحریم، توانمندی‌های عملیاتی خود را در دو حوزه ساخت داخل و اجرا نسبت به گذشته بسیار ارتقا داده است و شركت‌های داخلی توانمندی در كشور به‌وجود آمده‌‌اند كه سرمایه ملی ج.ا.ایران محسوب می‌شوند. از طرف دیگر، به‌دلیل وجود رقابت با سایر كشورهای تولیدكننده همسایه، افزایش تولید در صنعت نفت ایران چه در حوزه بالادستی و چه پایین‌دست آن نیاز به منابع مالی بسیار زیاد و سرمایه‌گذاری و دانش فنی روز دارد. ازاین‌رو، سرمایه‌گذاری آینده در صنعت نفت باید با تعامل و مشاركت شركت‌های داخلی و خارجی به سرانجام برسد. چالشي جدی كه در آغاز كار این مشاركت و سرمایه‌گذاری‌های جدید وجود دارد، ترس‌ها و موانع احتمالی ناشی از تفاسیر مختلف دولت‌های غربی از برجام است كه شركت‌های خارجی برای حضور در ایران با آن مواجه خواهند بود. به همین منظور، با موافقت وزیر محترم نفت، كارگروه ویژه‌ای تشكیل شده است كه هماهنگی‌های لازم برای حضور شركت‌های خارجی را انجام دهد و موانع موجود را با همكاری وزارت امور خارجه از سر راه ایشان بردارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.