تحقیر فردیت
محمد زارعی
تاریخ اجتماعی جامعه ایرانی ساختاری را به تصویر میکشد که گفتهها، شنیدهها، کردارها و اندیشههای سنتی را برتری داده و برای ابراز وجود فردی، یا در قالب اندیشه یا در قالب عمل به اندیشهای خاص، حقی را در نظر نمیگیرد. حلشدن فردیت فرد در جزمیت جمع از رسومات فرهنگی و عادات شخصیتی جامعه ایرانی است. نمونههای فراوانی از این اعتقاد بس شگرف را میتوان در متون ادبی که سندی معتبر برای نمایاندن ساختار شخصیتی یک جامعه است، جست. مانند نصیحتی که در تذکرهالاولیای عطار آمده و میگوید «دُم باش، سَر مباش» که نشان از تحقیر فردیت و ابراز وجود فردی در اجتماع دارد. دُمبودن یعنی تابعبودن. سَربودن یعنی سری بین سرها در آوردن. یعنی مستقلبودن، اندیشهکردن و پیمودن. اینکه اجتماع از فرد میخواهد دُم باشد یعنی از بدنه اجتماع تبعیت کرده و هر آنچه او گفت و کرد، سر به فرمان دهد و بیدرنگ دنبال آن راه افتد. دُم بودگی، برای افرادی که در یک ساختار فرهنگی سنتی کنش و واکنش میکنند، راهگشاتر و کارسازتر خواهد بود. بهعبارتبهتر، مبنای اعتماد به فرد برای محولکردن نقش یا هر نوع سمتی به وی، دُم بودگی است. اینکه جامعه شخصیتی را که در پی سربودن است برنمیتابد، به دلیل آن است که ابراز وجود بهعنوان یکی از ارکان اصلی تجدد به رسمیت شناخته نشده است. ابراز وجود به معنای داشتنِ اندیشه متفاوت از تفکرِ غالب در جامعه و اظهارنظر کردن و ارائه روایتی متفاوت از جمع، پیرامون یک موضوع محسوب میشود. جامعهای که با شیوه غیرقابلانعطاف، اداره میشود و افکار سنتی و جاافتاده ریشسفیدی جزئی از رسومات اعتقادی افرادش شده است، بدون لحظهای درنگ به ابراز وجود شخصی و فردیت شخص، انگ پالان کجداشتن میزند و در پی اصلاح یا حذف وی است. چنین جامعهای برنمیتابد انسان در هر موقعیتی که باشد و با هر نوع تفکری که داشته باشد، اندیشه متعارف و جاافتاده را اطاعت نکند و بخواهد ساز خود بزند و راه خود بپیماید. بیاعتنایی به هستی اجتماعی انسان در این جهان، فرهنگی بوده است که در جامعه ایرانی بهوفور میتوان در فرایند تاریخ آن را یافت و زوایا و خبایای آن را وارسی کرد و به این نتیجه رسید که این نوع فرهنگ از شهروندانش میخواهد به قول رابعه، آن عارف قرون گذشته، خود را ساکن این جهان و شهروند آن جهان بدانند و از اندیشه متفاوت و تکاپوی جامعه بهتر دست بردارند و دگرگونی و تحول در جامعه را به یک سوی نهند.
با این اوصاف باید فردیت را تحقیرشده رسوم اعتقادی و فرهنگی جامعه ایرانی دانست که در هیچ دورهای از تاریخ نتوانست آن را در خود بپروراند و جزئی از جهانبینی فرد و همچنین لازمه یک اجتماع روبهتجدد کند. زندگی زودگذر است و تمامشدنی و ما هم بندگانی هستیم که میآییم و میرویم، پس دلیلی ندارد متفاوت از گذشتگان بیندیشیم و عمل کنیم. اینگونه عقاید، امتناع از اندیشه فردی و ابراز وجود را توجیه میکند و دلیل آن را زودگذربودن حضور فرد در دنیا میداند. اگر در جهان متجدد و متمدن، دلیل هستی اجتماعی انسان، اندیشه بود و هر آن کس که میاندیشید میتوانست بگوید هستم، در چارچوب اجتماعی که با سنتهای ساکن و تجددستیز هدایت میشود، تبعیت محض نشان از بودن و بهعرصهرسیدن محسوب شده و دلیل هستی اجتماعی داشتن دمبودگی است نه سر بودن. در دوران روشنگری اروپا منِ اندیشنده میداندار تغییر و تحول شد و در تقابل با یکسانبودن و حلشدن فرد در وجدان جمعی جامعه قرون وسطا، ابراز وجود فردی و عقاید شخصیداشتن را مطرح کرد. بدین معنا که هرکس میتواند روایتی متفاوت و متنوع از دیگری نسبت به زندگی و جامعه داشته باشد و درعینحال باعث انباشتهشدن روایتهای گوناگون و رشد شناخت دقیقتر نسبت به آنچه از قبل صورت گرفته بود، شود. افراد باور دارند که هستند و هستی خود را نه با تحقیر فردیت و نه با پیروی بیچون و چرا از جهانبینی و تفکر غالب، بلکه با ابراز وجود به دیگران ثابت میکنند. من ابراز وجود میکنم پس هستم. من عقایدم را برملا میکنم پس هستم. من مخالفت میکنم پس هستم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.